Wie kent ze niet, de oude schoolplaten met historische afbeeldingen van Isings en Jetses? Of van Jurres en De Bruin? Met titels als ‘Aan het hof van Karel de Grote’ of ‘Floris V door de edelen omgebracht’ boden ze menig leerkracht uren stof tot vertellen over belangrijke gebeurtenissen in de geschiedenis. Het schoolplatenproject, dat door de Europese Unie is gefinancierd, wil aan de hand van schoolplaten het publiek bewust maken van de overeenkomsten en verschillen in het onderwijs, zoals dat in de laatste eeuw gegeven werd in verschillende Europese lidstaten. De schoolplaten zijn afkomstig uit de collecties van Denmark’s Paedagogiske Bibliothek (National Library of Education, Denemarken), Forschungsstelle: Schulwandbild, department of the University of Würzburg (Duitsland) en het Nationaal Onderwijsmuseum in Rotterdam. Voor deze samenwerking is gekozen omdat de drie collecties onderling zeer divers zijn maar soms ook verbazingwekkende overeenkomsten vertonen. Bij alle schoolplaten wordt informatie gegeven over het afgebeelde verhaal en de locatie waarop het afgebeelde verhaal plaatsvond. Ook worden onder andere het jaar van uitgave, de uitgeverij en illustrator bij de schoolplaat vermeld. De site biedt volop mogelijkheden: zoeken op een tijdlijn, per locatie met behulp van Google maps, per thema, of met een zoekopdracht. Zo is het een mooi instrument geworden voor onderwijs en onderzoek, maar ook voor de snuffelaars onder ons die gewoon van al dat moois willen genieten.
Een fascinerend onderdeel van het erfgoed van schoolplaten is de verbinding met de natuurbescherming, zoals terug te vinden in Koekkoek’s idyllische maar historisch beladen Taferelen. Koekkoek zette zijn vakmanschap in voor ‘natuurlijke historie’ (biologie). Bioloog Dick Hillenius (1927-1987) keek in Wat is natuur nog? (1978) met kritische, maar ook nostalgische blik naar Koekkoeks schoolplaten. Tot in detail herinnerde hij zich het overbekende In sloot en plas: een ringslang, een waterkever, een kikker onder water, een pad op een boomstronk. Geen wonder dat de plaat hem bijbleef: kikkers waren de eerste dieren waarmee hij als Amsterdams jongetje in aanraking kwam. Koekkoeks werk was voor hem de herinnering aan de eerste kennismaking met de natuur, een ‘ontsnapping aan de stedelijke grauwheid’.
Veel senioren die het Onderwijsmuseum bezoeken ervaren hetzelfde. Wanneer zij In sloot en plas weer zien, voelen zij zich even teruggeplaatst naar hun kindertijd. Dat de compositie niet natuurgetrouw is - boven én onder water is tegelijk zichtbaar - deed er weinig toe. Hillenius noteerde dat hij Koekkoek niet om esthetische redenen waardeerde, maar om de herinnering aan de natuur. Het leerdoel van Koekkoeks schoolplaten was immers ‘het opvoeden tot begrip van de rijkdom van de natuur en de noodzaak haar te beschermen’. Dat doel, rond 1900 uitgedragen door Eli Heimans en Jac. P. Thijsse ten tijde van het ‘biologisch reveil’ (de popularisering van en interesse in de natuur), is inmiddels overschaduwd door nostalgie.
Achter Koekkoeks Het Naardermeer schuilt de geschiedenis van natuurbescherming. Begin vorige eeuw was het Naardermeer inzet van een strijd die ten grondslag lag aan de natuurbescherming in Nederland. De gemeente Amsterdam bestemde het gebied tot vuilstortplaats van de stad. Succesvol verzet hiertegen van Heimans en Thijsse leidde in 1905 tot de oprichting van de Vereeniging Natuurmonumenten. Dat Koekkoek drie decennia later dit natuurgebied schilderde, had hiermee te maken.
Slow looking is een hedendaagse benadering die kan worden toegepast op Koekkoeks werk in het onderwijs. Welke functie kan Het Naardermeer hebben in het hedendaagse voortgezet onderwijs? Waar de handleiding uit 1931 vooral gericht was op kennis- en waardenoverdracht, laat de schoolplaat vandaag zien dat de geschiedenis van de Nederlandse natuurbescherming diepe wortels heeft. Middelbare scholieren die vaak swipend van filmpje naar filmpje hun dag doorbrengen, kunnen met de oude schoolplaat slow looking trainen: Wat valt je op? Wat zie je? Hoe is de verhouding tussen lucht, water, flora en fauna?
Dubbel perspectief Deze voorstelling biedt leerlingen een dubbel perspectief. Een eeuw geleden werd het onderwijs ook al ingezet om een gevoel van verantwoordelijkheid voor de natuur te kweken. Zo wordt de historische continuïteit van milieubewustzijn duidelijk: ook onze eeuw kent bedreigingen en ook nu spelen beelden een rol in de bewustwording en mobilisatie van burgers.
In de geschriften rondom de schoolplaten wordt de geschiedenis van het onderwijs in Europa belicht. Rijke verwijzingen naar de wereld van de vaderlandse geschiedenis en de educatieve “doodskist” van sommige objecten laten zien hoe beeldende cultuur een rol speelde in de mentale beeldvorming van leerlingen. De betrokken literatuur en tentoonstellingspraktijk geven een beeld van hoe het onderwijs in de periode 1850-1970 werd vormgegeven in verschillende landen, en hoe illustratoren hieraan hebben bijgedragen.
Wat vertellen de schoolplaten ons over het onderwijs en de geschiedenis in Europa?
De drie collecties die aan het project deelnemen tonen hoe divers en tegelijk herkenbaar onderwijs kan zijn. De informatie op de platen, zoals het afgebeelde verhaal, de locatie, het jaar van uitgave, de uitgeverij en de illustrator, biedt de mogelijkheid om onderwijspraktijken te vergelijken. Ook de populariteit van specifieke thema’s en figuren onthult hoe cultuurgeschiedenis werd gepresenteerd aan leerlingen. Het project laat zien hoe de aanpak, doelen en methoden in de verschillende lidstaten zich hebben ontwikkeld en waar zij overeenkomsten vertonen.
Een voorbeeld uit de literatuur is de studie van Jacques Dane over de zogenoemde “Gouden Eeuw” van het natuuronderwijs en de rol van M.A. Koekkoek als illustrator. Deze publicaties tonen aan hoe de combinatie van kunst en educatie vorm gaf aan de herinnering aan het verleden en de idealen van natuurbescherming. Het Naardermeer speelt hierin een sleutelrol als historisch denkbeeld en als symbool voor de natuurbescherming die in de 20e eeuw tot stand kwam.
Interessant voor docenten en onderzoekers is de pittige discussie over hoe de inhoud van geschiedenis en natuurhistorie in het onderwijs is vormgegeven tussen 1850 en 1970. Er is een voortdurende vraag naar hoe illustraties leerlingen helpen historische kennis te begrijpen en te koppelen aan hedendaagse milieubewustzijn. De combinatie van beelden, teksten en contextschetsen op de platen biedt handvatten voor lesontwerpen die zowel kennisoverdracht als waardenvorming stimuleren.
De site met de schoolplaten biedt bovendien praktische functionaliteiten: zoeken op tijdlijn, locatie via Google Maps, thema’s en tekstuele zoekopdrachten. Dit maakt het een waardevol instrument voor onderwijs en onderzoek, maar ook voor liefhebbers die van de esthetiek en geschiedenis achter deze platen willen genieten. Voorheen waren schoolplaten vaker verzamelobjecten; nu fungeren ze als educatieve bruggen tussen het verleden en het heden, en tussen Nederland en andere Europese landen.
Toepassingen in het onderwijs vandaag
- Slow looking: leerlingen observeren beeldend materiaal zonder haast en formuleren vragen en inzichten.
- Dubbel perspectief: het verkennen van historische en actuele milieubewustzijn en verantwoordelijkheid.
- Vergelijkende les: onderzoeken hoe verschillende landen in Europa het vak geschiedenis en natuurbescherming aanpakten.
- Interactieve lesplanning: gebruik van tijdlijnen en kaartfunctionaliteit om historische gebeurtenissen te lokaliseren.
Een rijkdom aan visueel materiaal en historisch gesprek kan zo worden ingezet om zowel inhoudelijke kennis als visuele geletterdheid te versterken. De oude schoolplaat blijft daarmee een relevant didactisch hulpmiddel, niet alleen als nostalgisch object maar als levende bron van onderwijsontwerpen en maatschappelijke reflectie.
Introductievideo voor het onderwijs op school, zonder auteursrecht, gratis te downloaden.
Notities uit de literatuur en museale praktijk
- Maartje Brattinga & Jacques Dane, In sloot en plas. Leven en werk van illustrator M.A. Koekkoek (1873-1944). Rotterdam: Nationaal Onderwijsmuseum; Utrecht: Omniboek, 2011.
- Clair Bown (2024). The art engager. Reimagining guided experiences in museums. Amsterdam: Thinking Museum, 2024.
- Jacques Dane, De “Gouden Eeuw” van het natuuronderwijs? Over de schoolplaten van onderwijsillustrator M.A. Koekkoek (1873-1944). In: De Boekenwereld 40 (nr. 1, juni 2024) blz. 12-15.
- Jacques Dane, Educatieve doodskist. In Didactief. Opinie en onderzoek voor de schoolpraktijk 52 (2022), 6, blz. 43.
Het verhaal van het schoolplaatonderzoek laat zien hoe cultuur, educatie en milieubeleid met elkaar verweven zijn. De combinatie van historische plaatkunst en hedendaags onderwijsontwerp creëert kansen om leerlingen kritisch te laten denken over wat zij leren, hoe beelden ons herinneringen vormen, en welke rol educatie speelt in het beschermen van de natuurlijke omgeving.
Deelnemende instellingen en de EU-financiering onderstrepen het belang van internationale samenwerking bij educatief erfgoed. Het project verhoogt de toegankelijkheid van historische afbeeldingen en biedt een platform voor onderwijsinnovatie door middel van lineaire tijdlijnen, geolokalisatie en thematische verkenningen. Zo wordt de oude schoolplaat niet slechts herinnering, maar actieve bron voor leren en verbeelding in het klaslokaal van vandaag.
tags: #oude #schoolplaat #van #een #stukadoor