Asbest is een onderwerp waar je als bestuurder van een school en/of wethouder niet vaak en zeker niet graag mee te maken krijgt. Dat maakt het echter niet minder belangrijk. Schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor de gezondheid en veiligheid van de leerlingen en leerkrachten. Vanuit het (aansprakelijkheids-)risico is het voor hen dan ook belangrijk te weten of, en zo ja waar, in de gebouwen asbest is verwerkt en hoe een eventuele aanpak van asbest in het reguliere onderhoud kan worden meegenomen.
Wettelijke context en verantwoordelijkheden
In de laatste jaren hebben veel schoolbesturen maatregelen getroffen in de vorm van sanering of door het opstellen van een asbestbeheersplan. Ook is de regelgeving de laatste jaren gewijzigd. Op verzoek van de sectorraden en VNG is daarom de eerdere handreiking uit 2015 geactualiseerd. De inhoud van deze handreiking is opgesplitst in drie delen. Het eerste deel gaat in op de theorie en geeft een overzicht van feitelijke informatie en geldende wet- en regelgeving. Ook wordt ingegaan op de verantwoordelijkheden van betrokken partijen. Het tweede deel gaat in op de praktijk en beschrijft de praktische toepassing van de wetgeving.
De gevaren die zijn verbonden aan blootstelling aan asbest hebben er voor gezorgd dat er tegenwoordig een verplichting bestaat met betrekking tot het laten uitvoeren van een zogenaamde asbestinventarisatie. Dit geldt niet uitsluitend voor particuliere woningen, maar ook voor bijvoorbeeld bedrijven en openbare instanties zoals scholen. Het spreekt namelijk voor zich dat geen enkele ouder wil dat zijn of haar kind tijdens het volgen van de lessen wordt blootgesteld aan de potentiële gevolgen van asbest.
Wanneer geldt welke verplichting voor inventarisatie?
Dienen er dus verbouwingen of slopingswerken uit te worden gevoerd aan een school? Wanneer er sprake is van een particulier gebouw geldt er uitsluitend een verplichting voor het laten uitvoeren van een asbestinventarisatie in het geval er verbouwingen of slopingswerken worden uitgevoerd. Dit is bovendien enkel en alleen het geval wanneer het gaat om verbouwingen die gebeuren aan een huis welke is gebouwd voor het jaar 1994. Dit is wel even anders op het ogenblik dat het gaat om een school. In een recent verleden werd er bijvoorbeeld nog aan scholen verzocht om allemaal voor 2012 een asbestinventarisatie uit te laten voeren.
Onderzoeken die aan het begin van het jaar 2011 zijn uitgevoerd door de PO- en VO raad hebben aan het licht gebracht dat er bij één op vier gebouwen in het voortgezet onderwijs een potentieel risico bestaat met betrekking tot de aanwezigheid van asbest. In het geval van basisscholen is dit één op twintig. Bovendien is gebleken dat er een grote onzekerheid bestaat met betrekking tot het al dan niet aanwezig zijn van asbesthoudende materialen. In de praktijk betekent dit dat tussen de 50 en 75 procent van de scholen zich helemaal niet bewust zijn van het gevaar die ze lopen.
Soorten asbest en gezondheidsrisico
Het is belangrijk om er rekening mee te houden dat je niet meteen in paniek moet raken wanneer bekend wordt dat de school waar je zoon of dochter heen gaat over asbesthoudende materialen beschikt. We maken immers een onderscheid tussen hechtgebonden en niet-hechtgebonden asbestvezels. In het eerste geval zitten deze vast in het materiaal zoals bijvoorbeeld het geval is bij lijm of cement. In een andere situatie is er sprake van niet-hechtgebonden asbest waarbij de vezels eenvoudig vrij kunnen komen. Het is vooral niet-hechtgebonden asbest welke een niet onbelangrijk risico met zich meebrengt voor de mensen die het inademen.
Kosten en financiering
Als er sprake is van asbestverwijdering bij scholen kan de gemeente er mogelijk voor kiezen om een groot deel van de kosten voor haar rekening te nemen, vooral bij acute dreiging. Dit zorgt er in de praktijk voor dat er heel wat sneller over kan worden gegaan tot het aanpakken van het probleem. Is er geen acute dreiging, maar beslist de school zelf om preventief de aanwezige asbest te laten verwijderen, gelden kosten voor sanering en beheer. Het is verstandig om asbestsanering niet als losstaande kostenpost te zien, maar te integreren in de bredere renovatieplanning.
Statistieken en signalering
Op 1 januari 2012 waren er 1300 scholen waar een inventarisatie is uitgevoerd. In 81% van de gevallen is er asbest aangetroffen. Deze resultaten hebben er toe geleid dat de verantwoordelijke staatssecretaris J. Atsma een oproep heeft gedaan aan schoolbesturen. In een brief aan de Tweede Kamer schrijft hij onder andere dat het onacceptabel is als eigenaren van schoolgebouwen niet inventariseren en vastleggen welke beheersmaatregelen worden genomen en welk verwijderingspad ze toepassen. Vaak weten schoolbesturen of de gemeenten niet of er asbest in een schoolgebouw zit.
Soorten documenten en wat ze betekenen
Wat is het verschil tussen een asbestbeheersplan en een asbestinventarisatierapport? Een asbestinventarisatierapport beschrijft wáár asbest aanwezig is, in welke conditie en met welke risicoklasse - het is een momentopname. Een asbestbeheersplan gaat een stap verder: het beschrijft hoe de eigenaar omgaat met het aanwezige asbest dat (nog) niet wordt gesaneerd, inclusief periodieke inspecties, afspraken over meldingen bij schade en een planning voor toekomstige sanering. Voor schoolgebouwen waar asbest aanwezig blijft, is een beheersplan verplicht en vormt het een belangrijk document voor de dagelijkse veiligheid van leerlingen en medewerkers.
Evaluatie en uitvoering: wat moet een school nu doen?
De inventarisatie is wettelijk verplicht voordat je begint met sloopwerkzaamheden aan gebouwen die voor 1994 zijn gebouwd. Na de inventarisatie wordt op basis van de risicoklasse bepaald welke saneringsmethode nodig is. Bij laagrisico-materialen kan soms worden volstaan met het voorzichtig verwijderen zonder speciale afscherming. Bij hogere risicoklassen wordt de werkruimte volledig afgesloten met folie en onderdruk gehouden, zodat geen vezels naar andere ruimten kunnen verspreiden.
Praktische aanpak en planning
Voor scholen is planning cruciaal. Asbestsanering kan niet worden uitgevoerd terwijl leerlingen en medewerkers aanwezig zijn. In de praktijk wordt de sanering dan ook gepland in vakanties of in het weekend. Een ervaren projectmanager kan helpen om de planning zo in te richten dat de onderwijscontinuïteit zo min mogelijk wordt verstoord. De eigenaar van het schoolgebouw is wettelijk verantwoordelijk voor het asbestbeheer; doorgaans is dit de gemeente bij primair onderwijs of het schoolbestuur bij voortgezet en hoger onderwijs. In de praktijk betekent dit dat de verantwoordelijke partij periodiek de conditie van asbesthoudende materialen moet laten beoordelen en bijhouden of er risico’s zijn ontstaan door beschadiging of slijtage.
Hoe kies je een gecertificeerd asbestsaneringsbedrijf?
Controleer of het bedrijf beschikt over een SC-530 certificering voor asbestverwijdering en of de betrokken medewerkers een geldig DTA-certificaat (Deskundig Toezichthouder Asbest) hebben. Vraag altijd naar referenties bij vergelijkbare projecten, bij voorkeur in de onderwijssector. Het is ook verstandig om meerdere offertes op te vragen en deze niet alleen op prijs, maar ook op aanpak, planning en veiligheidsprotocol te vergelijken. Een onafhankelijk bouwadviseur kan je helpen bij de selectie en beoordeling van offertes.
Subsidies en financiering
Is er subsidie of financiering beschikbaar voor asbestsanering bij scholen? Er zijn verschillende regelingen die onderwijsinstellingen kunnen benutten, afhankelijk van de situatie. Zo biedt het Programma Onderwijshuisvesting in sommige gemeenten financiële ondersteuning voor renovaties waarbij asbestsanering onderdeel is van een bredere verduurzaming. Ook de SUVIS-regeling (Specifieke Uitkering Ventilatie in Scholen) kan in combinatie met saneringswerkzaamheden relevant zijn. Raadpleeg je gemeente of een onafhankelijk adviseur om te inventariseren welke regelingen op jouw situatie van toepassing zijn.
Duur en uitvoering van inventarisatie
Hoe lang duurt een asbestinventarisatie voor een gemiddeld schoolgebouw? De doorlooptijd hangt af van de omvang en complexiteit van het gebouw. Voor een gemiddelde basisschool rekent een gecertificeerd inventarisatiebedrijf doorgaans één tot twee werkdagen voor het veldwerk, gevolgd door enkele werkdagen voor het opstellen van het rapport. Bij grotere schoolcomplexen met meerdere vleugels of verdiepingen kan dit oplopen tot een week of meer. Plan de inventarisatie ruim vóór de beoogde startdatum van de renovatie in, zodat je voldoende tijd hebt voor de verplichte meldingen en de aanbesteding van de sanering.
Specifieke begrippen en wat te doen bij ontdekkingen
Wat is het verschil tussen een asbestbeheersplan en een asbestinventarisatierapport? Een asbestinventarisatierapport beschrijft wáár asbest aanwezig is, in welke conditie en met welke risicoklasse - het is een momentopname. Een asbestbeheersplan gaat een stap verder: het beschrijft hoe de eigenaar omgaat met het aanwezige asbest dat (nog) niet wordt gesaneerd, inclusief periodieke inspecties, afspraken over meldingen bij schade en een planning voor toekomstige sanering. Voor schoolgebouwen waar asbest aanwezig blijft, is een beheersplan verplicht en vormt het een belangrijk document voor de dagelijkse veiligheid van leerlingen en medewerkers.
Kan ik als schooldirecteur of facilitair manager zelf beoordelen of een materiaal asbesthoudend is? Nee, dat is niet mogelijk op basis van een visuele inspectie. Asbest is niet zichtbaar met het blote oog en materialen die asbesthoudend zijn, zien er vaak hetzelfde uit als materialen zonder asbest. Bovendien kunnen asbesthoudende materialen zijn afgedekt, overgeschilderd of verwerkt in een samengesteld bouwdeel. De enige betrouwbare methode is monsterneming en laboratoriumanalyse door een gecertificeerde deskundige. Probeer nooit zelf materialen te testen door eraan te krassen of te boren, want juist dat kan gevaarlijke vezels vrijmaken.
In de praktijk betekent dit dat de school een systematische aanpak nodig heeft: van inventarisatie tot beheersplan en sanering, met planning die rekening houdt met schoolactiviteiten en veiligheid.
Samenvatting van stappen voor schoolbesturen
- Laat een asbestinventarisatie uitvoeren door een gecertificeerd bureau vóór sloop of ingrijpende renovatie.
- Bepaal op basis van de risicoklasse de sanerings- of beheersmaatregelen en stel een asbestbeheersplan op.
- Plan sanering bij voorkeur in vakanties of weekends; voorkom verspreiding van vezels tijdens werk.
- Controleer certificeringen van aannemers (SC-530) en kennis van medewerkers (DTA).
- Overweeg eventuele subsidies en financiering via gemeentelijke regelingen en SUVIS.
- Onderhoud structureel overleg met gemeente, schooldirectie en facilitair management; monitor de staat van asbesthoudende materialen.