De architecten die de flat Kleiburg in Amsterdam-Zuidoost hebben gerenoveerd, hebben daarmee de Mies van der Rohe-prijs gewonnen: een prijs van de EU voor hedendaagse architectuur. Het ontwerp van de in 1968 overleden architect Fop Oppenhof stond in 2012 op de nominatie om gesloopt te worden, omdat renovatie te duur zou zijn. Een consortium zag er wel brood in en huurde architectenbureaus NL Architects en XVW architectuur in. De flat werd gestript en gerenoveerd. Kopers mochten de kale appartementen tegen een lage prijs kopen en onder begeleiding hun appartement zelf aankleden. Binnen twee jaar waren de 500 kluswoningen verkocht.
Architect Kamiel Klaasse van NL Architects is opgetogen. De meerwaarde van dit project is volgens hem dat het overal toepasbaar is. Want dit soort flats staat overal, "van Duitsland tot Toulouse tot de hele planeet". De Mies van der Rohe-prijs wordt elke twee jaar uitgereikt. Dit jaar waren er uit 350 inzendingen 5 projecten genomineerd. Velen zullen ervan gehoord hebben: de klusflat Kleiburg in de Amsterdamse Bijlmermeer. Een betonnen kolos, op het nippertje van de sloop gered. Voor het symbolische bedrag van één euro is de flat verkocht door woningcorporatie Rochdale aan Consortium DeFlat.
Na meerdere verbeteringen aan de structuur van het complex, de woningen en het imago loopt het storm op de kijkdagen: iedereen wil een, voor Amsterdamse begrippen, zeer goedkope kluswoning. Deze longread verklaart chronologisch de populariteit voor de wijk in de jaren zestig, de problemen die optraden in de jaren zeventig, de vernieuwingen en verbeteringen in de jaren tachtig, de sloop in de jaren negentig en tot slot de redding van Kleiburg als laatste Bijlmerflat. In dit verhaal wordt de link gelegd tussen de gebeurtenissen in de jaren zeventig en tachtig en de huidige situatie in Kleiburg.
Achtergrond van de Bijlmer en het functionalisme
Het idee achter de Bijlmermeer klonk voor veel Amsterdammers in de jaren zestig goed: grote woningen in een groene, veilige omgeving niet ver van het centrum van de stad. Ter compensatie voor het gebrek aan een achtertuin zouden naast en tussen de flats groenstructuren aangelegd worden met speeltuinen. Daarbij zou een stadspark in het midden van de wijk gecreëerd worden, tegenwoordig Nelson Mandelapark genaamd, waar bewoners ‘uit het beton konden vluchten’. De gemeente Amsterdam promootte de stad van de toekomst met meerdere filmpjes en leuzen. Daarnaast kwam het populaire tv-programma ’t Schaep met de 5 pooten in 1969 met een lofzang op de wijk: ‘Oh, wat een heerlijk toekomstbeeld: Bijlmermeer!’.
Het centrale idee achter de wijk was het functionalisme: functies als werken, wonen en recreëren werden gescheiden. In de Bijlmer was alles gericht op wonen, waardoor er weinig winkels waren en winkels vaak in parkeergarages zaten. Ook de verkeersfuncties waren gescheiden; auto’s stonden in parkeergarages verbonden aan de flats. Het voordeel was dat bewoners droog hun huis konden bereiken, maar het nadeel was dat het soms honderden meters lopen van autodeur tot voordeur betekende. Het functionalisme zorgde er ook voor dat mensen zonder werk overdag in de wijk bleven hangen en dat de wijk vooral als woongebied werd gezien.
Reacties op veranderingen in de Bijlmer
Toen in 1975 Suriname onafhankelijk werd, kwamen veel jongeren zonder baan naar Nederland om in de Bijlmer te wonen. Overlast van hangjongeren zorgde voor gevoelens van onveiligheid. Het was het begin van het einde: de Bijlmer liep leeg, woningen werden gekraakt en drugsdeals vonden plaats in en om de flats. De pioniers ondervonden problemen zoals een tekort aan liften, gebrekkige verlichting en kale binnenstraten. De binnenstraat werd berucht om vervuiling en stank. Toch werden de woningen en hun grootte zeer gewaardeerd. In januari 1984 bundelden bijna alle woningcorporaties hun krachten in Nieuw Amsterdam, wat meer geld en samenwerking bracht.
Na gesprekken tussen Nieuw Amsterdam, de Gemeente en de staat werd honderd miljoen gulden beschikbaar gesteld voor grootschalige vernieuwingen. Het idee was geen allesomvattend plan, maar per flat of buurt deelplannen te maken om diversiteit te behouden. Een radicale aanpak werd nodig geacht: delen van leegstaande parkeergarages werden afgebroken en parkeerplaatsen op maaiveld werden gerealiseerd. Het splitsen van circa duizend woningen naar kleinere eenheden moest de drukte opvoeren en gevoelens van onveiligheid verminderen. Een belangrijk voordeel was dat bewoners hun eigen draai konden geven aan hun woonomgeving.
Er werd ook aan verlichting, plafonds en plantenbakken gewerkt en op de begane grond werden bergingen omgebouwd tot woningen met tuin. Een interessante vernieuwing uit 1983 was het verven van de flats om betonrot tegen te gaan en de herkenbaarheid te vergroten. Horizontale kleurbanden met oker, mosgroen en bruin en accent op trapportalen werden afgesproken; de uitvoering volgde uiteindelijk op details in de praktijk.
In 1992 kwam het besluit tot sloop en grootschalige vernieuwing van de Bijlmermeer. Flitsend werd flatsachtige sloop uitgevoerd, terwijl sommige delen vervangen werden door lage en middelhoge bouw. Kleiburg bleef als laatste honingraatflat over om gesloopt te worden, totdat Consortium DeFlat in 2011 de flat voor één euro kocht en renovatie plande.
De renovatie van Kleiburg en de rol van DeFlat
In reactie op publieke verontwaardiging en druk van de overheid begon Rochdale een campagne om het gebouw te redden. Vier ideeën werden geselecteerd; DeFlat, bestaande uit KondorWessels Vastgoed, Hendriks CPO, Vireo Vastgoed en Hollands Licht / Martijn Blom, werd gekozen, met NL Architects en XVW Architectuur voor het ontwerp. Het voorstel was om de hoofdstructuur te renoveren en de appartementen casco op te leveren als klushuizen, zodat toekomstige bewoners zelf konden renoveren en indelen aanpassen. Hierdoor kon men meerdere appartementen samenvoegen tot één woning, zowel horizontaal als verticaal.
De herindeling verliep stap voor stap: liften en kelders werden herzien, liftenkokers langs de buitenkant werden verwijderd en de horizontale lijnen van balustrades bleven zichtbaar. De binnenstraat op de eerste verdieping verloor zijn functie en werd verwijderd, waardoor ruimte vrijkwam voor doorzichten en nieuwe functies zoals bedrijven op de begane grond. De bergruimtes verplaatsten omhoog naar verdiepingen nabij liften, waardoor een levendige plint ontstond die de flat verbindt met het park en de wijk. Een catalogus van gevelmodules stelde bewoners in staat om hun woningindeling af te stemmen op persoonlijke wensen.
Vandaag huisvest Kleiburg ongeveer 500 gezinnen uit diverse achtergronden en nationaliteiten. De renovatie maakte een einde aan de uniformiteit en omarmde juist de verschillende woningen en indelingen. Het project is medio 2010-2016 voltooid en heeft Kleiburg weer in ere hersteld als open gebouw waar wonen en werken samengaan. De bouwkundige kracht van deze flat blijft een brug tussen de gemeenschap en de buurt.
Huidige betekenis en maatschappelijke impact
Vandaag is Kleiburg een symbool van duurzame herbestemming en sociale renovatie. De renovatie maakte het mogelijk woningen samen te voegen, muren te slopen en gevels te veranderen volgens de wensen van bewoners. Het project toont aan hoe een brutalistische esthetiek opnieuw waardering kan krijgen. De aanvankelijke bedoeling van onsamenhangende vernieuwingen werd door de bewoners betrokkenheid en architectonische visie omarmd, waardoor Kleiburg functioneert als een integraal onderdeel van de Bijlmer.
Kleiburg: van leegstaande flat naar verticaal dorp
Vandaag Kleiburg is de laatste Bijlmerflat die oorspronkelijk was gebleven, en toch geïntegreerd in de moderne wijk met metro, winkelcentrum en parkeervoorzieningen. Het project is ook in het buitenland erkend als een model voor betaalbare klushuiswoningen die flexibiliteit en gemeenschap centraal stellen. De combinatie van een sterke hoofdstructuur met aanpasbare woningen geeft bewoners de mogelijkheid om hun leefruimte te personaliseren en te waarderen wat de Bijlmer representatief maakt: diversiteit, verbondenheid en innovatieve stedelijke ontwikkeling.
| Aspect | Omschrijving |
|---|---|
| Locatie | Amsterdam-Zuidoost, Bijlmer |
| Type gebouw | Honingraatflat Kleiburg |
| Aantal verdiepingen | 11 |
| Aantal woningen | ongeveer 500 |
| Hoofdstructuur gerenoveerd | ja |
| Nieuwe bewoning | klushuizen; bewoners renoveren zelf |
Vandaag is kleiburg een open gebouw waar mensen van allerlei culturen en opleidingsniveaus samenwonen, en wonen gecombineerd wordt met werken. Het project laat zien hoe grote stedelijke verbouwingen een wijk kunnen redden door sociaal en economisch aanzien te herstellen. De impact is zowel sociaal als economisch onmiskenbaar, en Kleiburg blijft een landmark voor betaalbare, flexibele woningbouw mogelijk gemaakt door samenwerking tussen bewoners, architects en investeerders.