Na een afwezigheid van ongeveer 65 jaar keert een historisch kunstwerk terug naar het centrum van Rotterdam, nagenoeg op de oorspronkelijke locatie. De beeldengroep, ook wel bekend als de gevelsteen, ondergaat momenteel de laatste restauratiewerkzaamheden bij restaurateur Greg Klaassen in Tienhoven. Na afronding van deze werkzaamheden zal het imposante kunstwerk in september worden onthuld aan de Coolsingel, waarmee een stukje Rotterdamse geschiedenis wordt hersteld.
Het Restauratieproces van 'De Werkende Mens'
Restaurateur Greg Klaassen werkt op een steiger rondom de gevelsteen en beschrijft de omvang van de schade die hij heeft aangepakt: "Hier was een neus af. Daar heb ik een oor opgeknapt. En deze vinger was ook verdwenen." Het kunstwerk, met de titel 'De werkende mens', is ontworpen door beeldhouwer Hendrik van den Eijnde en meet 4,5 meter in lengte, 2,5 meter in hoogte en 1 meter in breedte. De beeldengroep symboliseert aan de ene zijde de jaren '20 met objecten zoals een stoomschip, vrachtwagens en kranen. Aan de andere zijde worden werkende mensen in de haven en in een winkel afgebeeld.
Klaassen benadrukt het unieke karakter van het kunstwerk en de bijzondere techniek van de kunstenaar. Het restaureren van een dergelijk beeld vereist een diepgaande aanpak: "Ik probeer die technieken na te bootsen, ik probeer in het hoofd van de kunstenaar zelf te komen. En dan ga ik bepaalde technieken uitproberen." Hij illustreert dit proces door te wijzen naar een herstelde neus van een mannenhoofd, waarvoor hij verschillende mortels mengde en met precisie aanbracht met troffels en mesjes. Het doel is om het kunstwerk te restaureren zonder dat het nieuw oogt: "Dat is nou de kunst van het restaureren", aldus Klaassen, die benadrukt dat het eindresultaat er oud moet uitzien, ondanks dat het nieuw wordt gemaakt.
Historische Context van de Gevelsteen
De gevelsteen is afkomstig van de oorspronkelijke Bijenkorf in Rotterdam, een gebouw ontworpen door architect Willem Dudok en in gebruik genomen in 1930. Dit warenhuis, dat de bijnaam 'Het Glazen Paleis' kreeg, raakte zwaar beschadigd tijdens het bombardement op Rotterdam in mei 1940. Hoewel een deel van het pand in 1941 weer in gebruik werd genomen en de gevelsteen destijds goed zichtbaar was op foto's van de heropening, werd het gebouw in 1959 gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw.
De gevelsteen bleef bewaard, maar verdween uit Rotterdam. In 2002 werd het kunstwerk ontdekt door Rotterdammer Aad Koster op de parkeerplaats van het distributiecentrum van de Bijenkorf in Woerden. Na deze ontdekking ontstond er een beweging om het beeld terug te brengen naar Rotterdam. De toenmalige burgemeester Opstelten en de directie van de Bijenkorf, destijds nog eigenaar van het kunstwerk, toonden zich bereid hieraan mee te werken. Echter, later wilde de nieuwe directie van de Bijenkorf het zware kunstwerk van 28 ton plaatsen in het toenmalige filiaal, wat logistiek onhaalbaar bleek. Hierdoor bleef de steen in Woerden.
De Weg Terug naar Rotterdam
Vanaf 2015 pakten architect en bestuurslid Luuk de Boer van Roterodamum, samen met anderen, de zaak weer op. Bijna tien jaar later, in de steigers op de werf in Tienhoven, ziet De Boer de voltooiing van de restauratie met voldoening: "Hij is prachtig, hij wordt alsmaar mooier. We hebben kunnen zien dat er met ontzettend veel liefde aan wordt gewerkt hier." De Boer heeft een cruciale rol gespeeld in de terugkeer van de beeldengroep naar de Coolsingel, waar het op 20 meter van de oorspronkelijke plek zal worden geplaatst.
De financiering voor de restauratie werd in 2022 grotendeels gerealiseerd via een crowdfundingactie. Het kunstwerk zal komen te staan ter hoogte van de ingang van boekhandel Donner, langs het fietspad. Luuk de Boer hoopt dat voorbijgangers geïntrigeerd zullen raken en zich zullen verdiepen in de geschiedenis van het kunstwerk en het pand, wat hen kan leiden naar het verhaal van de opening van het grootste en modernste warenhuis van Europa in 1930. De locatie van het kunstwerk vertelt ook een verhaal over de vroegere stedenbouwkundige lay-out van de Coolsingel, die destijds anders georiënteerd was dan in de wederopbouwplannen.
Financiering en Realisatie
Er is goed nieuws: de financiering voor de restauratie en herplaatsing van de Bijenkorf Beeldengroep is rond. De restauratiewerkzaamheden zijn in januari 2023 gestart door Meesters In, met als doel het kunstwerk weer klaar te maken voor de komende decennia. Hoewel de onthulling oorspronkelijk gepland stond voor Open Monumentendag in september, is dit helaas niet haalbaar gebleken. De exacte datum van de onthulling is nog onbekend.
De stad Rotterdam heeft garant gestaan voor een deel van de financiering, terwijl een crowdfundingsactie de rest van het benodigde geld heeft opgeleverd. Het kunstwerk, oorspronkelijk bevestigd aan de gevel van de Bijenkorf in 1930, toont symbolen van handel en werkende mensen. Na het overleven van de oorlog, werd het in 1959 verwijderd en in 1973 geplaatst op een distributieterrein in Woerden. Nu keert het terug naar de Coolsingel als een belangrijk monument voor de stad.
Stad van licht, de vergeten Bijenkorf van Dudok
Het Kunstwerk van Naum Gabo
Naast de beeldengroep van Hendrik van den Eijnde, wordt in de aangeleverde tekst ook het kunstwerk van Naum Gabo genoemd, dat zich bij het huidige gebouw van de Bijenkorf bevindt. Dit monumentale werk, gerealiseerd in 1957, is een constructivistische sculptuur die oorspronkelijk bedoeld was als een eyecatcher voor het door Marcel Breuer ontworpen gebouw. De totstandkoming van dit beeld was een complex proces, waarbij de architect, de opdrachtgever en de gemeente betrokken waren. Uiteindelijk werd gekozen voor een vrijstaand beeld op het trottoir, een organisch gestileerde toren van 26 meter hoog, geïnspireerd op een eerder werk van Gabo.
Het beeld van Gabo, vaak 'Het Ding' genoemd, heeft door de jaren heen diverse onderhouds- en restauratiekwesties gekend, waaronder schade door weersinvloeden, corrosie en zelfs een brand in 1960. Ondanks de uitdagingen in onderhoud, is het een beeldbepalend element geworden in het Rotterdamse straatbeeld en onderdeel van de collectie van Sculpture International Rotterdam. De discussie over de naam en betekenis van het beeld, met interpretaties variërend van een boom die 'Hoop' verbeeldt tot een abstract werk van pure verhoudingen, blijft bestaan.
De Betekenis van het Kunstwerk voor Rotterdam
Luuk de Boer hoopt dat het teruggeplaatste kunstwerk bij de Bijenkorf een inspiratiebron zal zijn voor Rotterdammers en bezoekers, en hen zal aanzetten tot nadenken over de rijke geschiedenis van de stad. Het kunstwerk verbindt de vroegere grandeur van het warenhuis van Dudok met de huidige identiteit van Rotterdam, en benadrukt de ambitie en dynamiek van de stad door de jaren heen. Het vertelt niet alleen over de architectuur en de commerciële geschiedenis, maar ook over de stedenbouwkundige ontwikkelingen en de veerkracht van Rotterdam na de oorlog.
De Boer ziet het belang van het behoud van dit soort erfgoed voor het gevoel van thuis zijn en het wortelen in een stad. Hij hoopt dat de beeldengroep een bijdrage zal leveren aan het collectieve geheugen en de waardering voor het verleden. Door de geschiedenis via het kunstwerk te ontsluiten, kunnen bewoners en bezoekers een diepere connectie voelen met de plek waar ze wonen of verblijven.