Het verhaal van het Sint Anthony Gasthuis - in de volksmond ‘het Sint Anthoon’ - gaat al meer dan 600 jaar terug en lang voordat Leeuwarden begon met de bouw van de Oldehove. Het gasthuis bood niet alleen zorg voor armen en ouderen maar ook verpleging en onderdak aan mensen met een fysieke of mentale beperking, mede mogelijk gemaakt door weldoeners uit de stad.
Dedonaties uit Leeuwarder families zoals Abbama, Burmania, Minnema, Auckama, Wiarda en Jellama gaven vorm aan de fondsen; de vleugels in het Gasthuis zijn naar hen vernoemd. De voogden en voogdessen - het bestuur - beheren het vermogen al generaties lang met zorgvuldigheid, en dat doen ze nog steeds. De functie van het Gasthuis is door de eeuwen heen wel veranderd en tegenwoordig wonen er ongeveer honderd zelfstandige ouderen in het Gasthuis.
- Historische inkomsten kwamen uit agrarisch onroerend goed, vaak geschonken door welgestelde mensen; nu bedraagt dit circa 1.450 hectare grond rondom Leeuwarden.
- In het verleden waren er circa twintig gasthuisboerderijen, herkenbaar aan de gevelsteen met een gouden bel op een blauwe achtergrond.
- Een rentmeester regelt de zakelijke deals met de pachters; indien nodig blijven de voogden en voogdessen betrokken bij de pachters.
- Enkele keren per jaar spreken zij elkaar tijdens initiatieven zoals de boerderijentocht of de traditionele pachtzitting.
Het gasthuis op de kaart van Sems uit 1603 geeft een beeld van de uitgestrektheid van de bezittingen. De jaren door bleven de panden tussen de Grote Kerkstraat, Wijde Gasthuissteeg, Perkswaltje en Pijlsteeg in het bezit van het Sint Anthoon; monumentale gebouwen aan de Groeneweg, Grote Kerkstraat en Perkswaltje - ontworpen door Frederik Stoett en W.C. de Groot - dragen ook nu nog de gouden bel op hun gevel en verrijken de stad met hun bijzondere uitstraling.
Echter, de huurinkomsten alleen dekten niet alle exploitatiekosten. Extra inkomsten kwamen uit agrarisch vastgoed; heden ten dage omvat dit gebied en berust het in eigendom bij het Gasthuis. Zes eeuwen geschiedenis heeft geleid tot tal van traditionele festiviteiten die tot op vandaag door bewoners en voogden in stand worden gehouden. Tijdens het jubileumjaar worden tradities als Sint Anthoondag, Römerfeest en Stoopdag onder de aandacht gebracht.
Sinds 2013 werkt Bouwbedrijf De Vries Leeuwarden aan de revitalisatie van het Sint Anthony Gasthuis. De stichting Sint Anthony Gasthuis verhuurt woningen en appartementen aan senioren; bewoners wonen zelfstandig, met optionele ondersteuning. De grootschalige renovatie van de panden werd uitgevoerd met behoud van historische elementen zoals kastenwanden, schouwen, stuc- en balkenplafonds en paneeldeuren, terwijl waar mogelijk elementen zijn gereconstrueerd of verbeterd.
De renovatie omvatte onder meer de vervanging van voorzetramen door isolatieglas, waardoor een betere thermische en akoestische schil ontstaat. Na een pilotproject werd gestart met renovatie van het Carré aan de Grote Kerkstraat en de Pijlsteeg; de panden zijn rijksmonumenten uit de 16e en 17e eeuw en zijn volledig gestript en teruggebracht naar de oorspronkelijke staat. Doorgangen tussen de panden werden dichtgemaakt, en er werd ruimte gecreëerd voor modern leefcomfort.
Tijdens de renovatie van de vleugels kwamen diverse tegeltableaus naar voren, die werden geïnventariseerd en herplaatst in een wand met authentieke witjes; deze witjes zijn speciaal voor het Nieuw Sint Anthony Gasthuis vervaardigd. De tuinman uit het begin van de 20e eeuw die de tuin verzorgde woonde aan Perkswaltje 2; diens plantenkas werd in 1974 afgebroken en maakt deel uit van een blok van drie zelfstandige woningen, gerestaureerd en gemoderniseerd door Bouwbedrijf De Vries met een aanbouw van zink.
In de Perksflat en aan het Perkswaltje en de Pijlsteeg kwamen negen appartementen bij; de Perksflat bestond oorspronkelijk uit drie gebouwen, waarvan de hal nu door een overdekking met glas, een lift en trap is geïntegreerd. De tuin herbergt een oranjerie die als tuinkamer dienst zal doen voor alle bewoners.
De laatste fase van de revitalisatie vindt plaats aan de Grote Kerkstraat 43, waar twee zelfstandige appartementen worden gerealiseerd in een pand gebouwd in 1595. Tijdens de werkzaamheden werden waterput, kelder en een doorgang naar het naastgelegen pand gevonden; oudere balken en sfeervol metselwerk werden hersteld. De huidige ontwikkelingen zijn ingebed in een bredere sociale context, met Inbo-advies en Jelle de Jong Architecten die een ontwerp maakten dat inspeelt op de behoeften van bewoners, personeel en potentiële nieuwkomers.
Toekomstvisie en plannen voor het Carré en Perkswaltje
Het plan voorziet in minder appartementen, maar met gemiddeld ruimere oppervlaktes, vaak twee slaapkamers, betere daglichttoetreding en zicht op de tuin, zodat het gewenste moderne comfort wordt geboden. Op de hoek Groeneweg/Schoenmakersperk komt een nieuw hoekgebouw met gemeenschappelijke ruimtes op de begane grond en appartementen op de verdieping; ondergronds een parkeergarage voor circa 45 auto’s. De antieke hoofdpoort, die in de Julianavleugel zit, wordt de nieuwe hoofdingang van het complex.
De Carré-gebouwen zijn volledig in eigendom van het Sint Anthony Gasthuis; Adema Architecten uit Dokkum werkt aan een plan voor herinrichting, gericht op ruime en levensloopbestendige woningen met behoud van het beschermde stadsgezicht. Achterzijde: bijgebouwen zoals die van de voormalige sauna zullen worden gesloopt; sommige woningen krijgen kleinschalige functies zoals hobbyruimtes of ateliers om de leefbaarheid te vergroten. Een deel van de panden wordt mogelijk gemeenschappelijk gebruik voor bewoners. De drie plannen worden via het binnengebied verbonden, waarvan de tuin van het Sint Anthony Gasthuis een groot deel uitmaakt, tot één groen gebied in de binnenstad van Leeuwarden, toegankelijk overdag.
De tuin blijft voor alle bewoners en bezoekers van de binnenstad overdag vrij toegankelijk; tuinontwerper Nico Kloppenborg uit Mantgum coördineert het groene project en adviseert al jaren voor het Gasthuis. De plannen zijn positief ontvangen door bewoners, personeel en gemeenteraad tijdens een evaluatiemoment op woensdag 13 februari.
Voor de meeste inwoners van Leeuwarden is de naam Sint Anthony Gasthuis verbonden met twee grote monumentale panden in de binnenstad. Het Gasthuis biedt niet alleen huisvesting aan ouderen, maar ondersteunt met het Sint Anthony Gasthuis Fonds tal van culturele, wetenschappelijke en sociaal-maatschappelijke projecten. Al in de middeleeuwen bood het Gasthuis onderdak aan ouderen, lang voordat Leeuwarden zijn iconic Oldehove kende. Het Sint Anthony Gasthuis in Groningen is een Rijksmonument met een vergelijkbare geschiedenis, opgericht in 1517 voor armen en zieken, met later gebruik als dolhuis en convivieenschap. In de 20e eeuw veranderde de bewonersstructuur door economische en sociale ontwikkelingen, met een verschuiving naar huurwoningen en een streven naar een representatieve, diverse populatie van bewoners tussen 30 en 90 jaar.
In Leeuwarden werd Het Sint Anthony Gasthuis in 1877 gebouwd als een complex dat later door Elkein (1987) ingrijpend werd verbouwd om 49 sociale huurappartementen te huisvesten, terwijl de oorspronkelijke gevel behouden bleef. Tussen 2019 en 2020 werd grootschalig onderhoud uitgevoerd, met aandacht voor metselwerk, natuursteen, glazen elementen en historische detaillering; nieuwe windvaan, vergulde letters en klokken op de gevel onderstreepten de hernieuwde status als rijksmonument. De renovaties van het Carré en de nieuwbouw van het Perkswaltje-gebied vormen samen een geïntegreerde visie op wonen, cultuur en stedelijke leefomgeving, met een balans tussen historisch erfgoed en modern wooncomfort.
De drie plannen zijn nog in ontwikkeling, maar zijn al toelaatbaar getoetst aan de gevoelens van bewoners en gemeenteraad. Het Sint Anthony Gasthuis blijft een cruciale sociale en culturele speler in Leeuwarden, met een groen binnengebied en een toekomstgerichte renovatie die rekening houdt met de historische waarde en de hedendaagse behoeften van senioren.
tags: #renovatie #sint #anthony #gasthuis #leeuwarden