Het stuwensemble Nederrijn en Lek bestaat uit 3 stuwcomplexen: bij Driel, Amerongen en Hagestein. Met het stuwensemble reguleert Rijkswaterstaat de waterstand in de Nederrijn en Lek en in de IJssel. De stuwen zijn al 50 jaar in gebruik. Daarom zijn ze toe aan een grondige renovatie. Het stuwensemble bestaat uit de drie stuwcomplexen bij Driel, Amerongen en Hagestein. Samen zorgen de drie stuwcomplexen voor een goede bevaarbaarheid van de Nederrijn, Lek en IJssel. De stuw bij Driel, de ‘Kraan van Nederland’, zorgt via de IJssel voor voldoende zoetwater voor het IJsselmeer: onze nationale ‘regenton’. Elk stuwcomplex bestaat uit een sluis en een stuw, gelegen op een stuweiland. Daarnaast is een vistrap gemaakt.
Technische opbouw en installatie
Bij elk stuwcomplex zijn er 6 deuren (bovenhoofd, middenhoofd en benedenhoofd) en elke deur heeft zijn eigen aandrijving bestaande uit een deurcilinder 280/200×4745 en een hydrauliekunit met een elektronisch geregelde plunjerpomp met een flow van 200 liter/minuut, ventielen voor aansturing van de deuren en rinketten, accumulatoren voor het vasthouden van de deur in de eindstanden, RVS reservoir met een inhoud van 900 liter en voorzien van een dieptefiltratieset. In Hagestein zitten waterkrachtcentrales in de stuw en bij Amerongen staat die ernaast. Een kijkje nemen op het stuwensemble? In deze video krijgt u uitleg over de stuwen en sluizen en hun werking.
In opdracht van Knook Staal- en Machinebouw ontwerpt, fabriceert en levert Molenmaker Techniek B.V. de complete hydraulische installatie voor alle drie de sluiscomplexen. Vier elektromotoren van ieder 3 pk drijven de kabeltrommels aan die een vizierschuif binnen 2 tot 2,5 uur kunnen heffen. De stuwen zijn 24 m hoog gemeten vanaf de bovenzijde van de stuwvloer tot aan de bovenzijde van de machinekamer boven in de betonpijler. Elke vizierschuif is 9 m hoog en weegt 360.000 kg.
Renovatie en centralisering
Rijkswaterstaat renoveert de drie stuwcomplexen in de Nederrijn en Lek. Sinds medio november 2019 worden de complexen centraal bediend. Het centraal bedienen maakt het mogelijk om vooruitlopend op de afronding van de renovatie te starten met zogenaamde 24/7 bediening van de drie complexen. Vanwege resterende werkzaamheden aan de sluizen in de loop van 2020 zal er in bepaalde weekendnachten geen bediening zijn. Het stuwensemble Nederrijn en Lek is tussen 2015 en 2020 compleet gerenoveerd en gemoderniseerd. Het stuwensemble kan nu weer jarenlang door met zijn belangrijke rol in het water- en scheepvaartmanagement. Door het vernieuwen van de besturing- en bedieningsinstallaties maakte Siemens Mobility het mogelijk om de stuwcomplexen 24/7 op afstand te bedienen vanuit de nieuwe bedieningscentrale in Amerongen.
Tijdens de renovatie moesten de vitale functies van de stuwcomplexen in het waterbeheer betrouwbaar blijven functioneren. Bij het vervangen van de zes vizierschuiven nam een tijdelijk keermiddel daarom telkens de waterkerende functie van de betreffende vizierschuif over. De sluizen zijn grondig gerenoveerd. Het stuwensemble is geschikt gemaakt voor centrale bediening: de sluizen en stuwen in Driel, Amerongen en Hagestein worden nu 24/7 bediend vanuit de nieuwe bediencentrale in Amerongen.
Historische context en erfgoed
Het stuwensemble is gebouwd in de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw. Het plan ontstond in de jaren 30 van de vorige eeuw als onderdeel van de zogenoemde ‘Rijnkanalisatie’. Na de bouw van de Afsluitdijk (1932) moest het IJsselmeer via de IJssel extra worden gevoed met zoetwater. Begin jaren 50 maakte architect Wouter Hamdorff het ontwerp voor de stuwcomplexen. Hagestein werd in 1961 als eerste klaar, Amerongen volgde in 1966 en Driel in 1970. Het iconische ontwerp met de vizierschuiven is nu, ruim 60 jaar later, nog steeds functioneel. In 2015 kreeg Hagestein de status van rijksmonument. Bij de renovatie zijn de originele kenmerken van het rijksmonument zoveel mogelijk bewaard, bijvoorbeeld met de gebruikte materialen en kleuren. Bij Hagestein is een originele, gerenoveerde vizierschuif uit Amerongen teruggeplaatst: een klassieke schuif met bouten en moeren, terwijl de andere complexen nieuwe schuiven met gelaste delen hebben gekregen.
Het stuwensemble bestaat uit drie vrijwel identieke stuwen in de Nederrijn en Lek tussen Arnhem en Vianen. Deze stuwen vormen een belangrijk onderdeel van de Nederlandse waterhuishouding. Door de stuwen kunnen de waterstanden in de Nederrijn en Lek worden geregeld, en daarmee ook de bevaarbaarheid en afvoer van water, ijs en sediment. Daarnaast zorgt deze regulering ook voor de zoetwatervoorziening in het IJsselmeer via de IJssel en voor voldoende diepgang in de Waal. De stuwen werden begin jaren 50 technisch ontworpen door ingenieur Piet Blokland en esthetisch vormgegeven door architect Wouter Hamdorff; ze zijn het toonbeeld van zuiver functionele architectuur.
Prestaties en statistieken
Jaarlijks varen gemiddeld zo’n 39.000 schepen door de sluizen: 12.000 bij Driel, 17.000 bij Amerongen en 10.000 bij Hagestein. De sluizen hebben lengtes van 225 m bij Hagestein en 260 m bij Driel en Amerongen; ze zijn alle drie 18 m breed. Een tussendeur maakt het mogelijk de sluizen op te splitsen in twee delen, zodat ze snel en efficiënt kunnen worden ingezet. De stuw bij Driel is de ‘kraan van Nederland’. Hij verdeelt het water dat via het Pannerdensch kanaal binnenkomt over de IJssel, de Nederrijn en Lek, wat bijdraagt aan de zoetwatervoorziening van het IJsselmeer en aan de bevaarbaarheid van de Nederrijn en Lek. De stuwen zijn ongeveer 24 m hoog gemeten vanaf de bovenzijde van de stuwvloer tot aan de bovenzijde van de machinekamer.
Projectuitvoering en onderhoud
In 2015 werd het Design & Construct-contract (D&C) gegund aan Yunex Traffic als hoofdaannemer binnen een consortium met Soldidd Steel Structures voor de staalbouw en DEME Infra voor de waterbouw. Het multidisciplinaire project startte in 2015 en vereiste nauwe samenwerking tussen alle partijen. De stuwcomplexen bleven tijdens de renovatie in bedrijf; het tijdelijk keermiddel zorgde ervoor dat de stuwen ook tijdens de renovatie hun waterkerende functie konden uitoefenen. De oplevering vond plaats op 18 december 2020. De onderhoudsorganisatie van Siemens Customer Services gaat één jaar lang het onderhoud aan alle technische installaties verzorgen. “Elke installatie heeft haar eigen onderhoudsregime,” aldus Chek Lee, service delivery manager. De lessons learned uit eerdere renovaties zijn meegenomen om een duurzaam eindresultaat te bereiken en te werken aan digitalisering van vitale infrastructuur.
- Stuw Hagestein kreeg in 1961 als eerste de status van rijksmonument, gevolgd door Amerongen (1967) en Driel (1970).
- Het ensemble werd tussen 2015 en 2020 volledig gerenoveerd en gemoderniseerd met centrale bediening.
- Het stuwensemble blijft essentieel voor zoetwatervoorziening, bevaarbaarheid en waterbeheer in het Nederlandse rivierengebied.
Vervanging van de vizierschuiven in het Stuwensemble Nederrijn en Lek | Animatie
Bij de renovatie werden de originele monumentale eigenschappen zoveel mogelijk behouden, en werd een aantal bestaande elementen herplaatst of vernieuwd. De renovatie and merchandising zorgden ervoor dat het stuwensemble ook in toekomstbestendige termen kan functioneren met bediening vanuit Amerongen. De stuw bij Driel blijft een cruciale rol vervullen in de waterbeheer en bevaarbaarheid, terwijl Hagestein een belangrijke functie heeft bij zoutwaterreductie.