Het theater werd in opdracht van Abraham Tuschinski gebouwd en werd op 28 oktober 1921 geopend. Het gebouw is een ontwerp van de architect H. L. de Jong. De rijk gedecoreerde, opvallende voorgevel is geheel bekleed met geglazuurde tegels en keramische sculpturen, hier en daar verfraaid met smeedijzeren decoraties en lampen van de hand van Barend Jordens.
De stijl van het gebouw ontstond uit een combinatie van jugendstil, art deco en Amsterdamse School. De kosten van het gebouw bedroegen ongeveer 4 miljoen gulden. De pers was bij de opening onder de indruk: Het Vaderland prijst de monumentale gevel en de schitterende lichtspel; NRC spreekt over de indrukwekkende plafondverlichting en beschildering.
Oorsprong en ambitie
Toen Abraham Icek Tuschinski in 1917 naar Amsterdam verhuisde met zijn zwagers Hermann Ehrlich en Hermann Gerschtanowitz, begon hij de droom van een filmpaleis te realiseren. Op 18 juni 1919 werd de eerste paal geslagen en werd de locatie gekozen in de Duvelshoek, een oud buurtje dat men heeft gesloopt om plaats te maken voor het nieuwe theater. “Een lustoord moest het worden, een oase van luxe en genot,” aldus Henk van Gelder in zijn biografie over Tuschinski.
Op 28 oktober 1921 werd de bioscoop geopend. De persrol des middags uitte bewondering voor de combinatie van stijlen en de weelderige interieurdecoraties. De verlichting, het hoogpolige tapijt en de kleurveranderende lichtkoepel maakten de bezoekerservaring uniek. Het geheel richtte zich op comfort en luxe voor de gewone bezoeker, tegen een toegankelijke prijs.
Techniek en presentatie
De techniek in het theater was innovatief: onder andere een geavanceerd ventilatiesysteem dat de temperatuur regelde en een uitgebreid Wurlitzer-filmorgel werd gemonteerd. Elk detail werd ontworpen om gezien te worden, van lampen in de toiletten tot de verf en versieringen in de verste hoeken van het gebouw. Het theater bood meer dan een bioscoop: een orkest en cabaret La Gaîté zorgden voor variétés, naast een hoogwaardig programma van films.
Tijdens de stille-filmperiode bood Tuschinski een uitgebreid podium en een cabaret, waardoor het meer was dan een standaard bioscoop. De combinatie van een filmorkest, cabaret en een wisselend programma maakte het theater tot een cultureel centrum in Amsterdam.
De Tweede Wereldoorlog en de directe nasleep
Tijdens de Duitse bezetting werden joodsedirectieleden ontslagen en het theater werd overgenomen. De gevel kreeg de niet-Joodse naam Tivoli. Abraham Tuschinski en zijn zwagers kwamen om tijdens de oorlog: Tuschinski en Gerschtanowitz in Auschwitz, Ehrlich in Sobibor. Na de oorlog keerde het theater terug naar de oorspronkelijke naam en begon een heropleving.
Op 31 augustus 1940 werd de Nederlandse vlag aan de gevel uitgehangen, wat door de Duitsers werd aangewend om het theater te vorderen. Op 18 juli 1941 brandde de cabaretzaal La Gaîté af; de benedenzaal bleef overeind terwijl alle originele schilderingen verloren gingen. De bovenzaal werd later aangepast en de cabaretzaal werd heropend als Tivoli-cabaret met Duitse artiesten.
Renovaties en restauratie tot Koninklijk Theater
In 1998-2002 vond een grootschalige restauratie plaats, gericht op het herstellen van de sfeer zoals die in 1921 door Abraham Tuschinski was bedoeld. De wand- en plafondschilderingen van Pieter den Besten werden gereconstrueerd, en in de Grote Zaal kwamen luxe stoelen, een vernieuwde balkonschildering en moderne LED-verlichting. Pathé investeerde zwaar in het behoud van het karakter van Tuschinski en in het verbeteren van beeld en geluid.
In 2021 vierde het theater zijn honderdjarig bestaan en kreeg het predicaat Koninklijk van de Commissaris van de Koning en de burgemeester van Amsterdam. Het officiële patronaatschap werd het Koninklijk Theater Tuschinski. Time Out riep het in dat jaar uit tot mooiste bioscoop ter wereld, en de Europese Filmacademie erkende het als Europees filmerfgoed in 2025.
Neerlandisering van het erfgoed en toekomstgericht behoud
Na de oorlog werd het theater heropend onder de naam Tuschinski. In de afgelopen jaren werd de Grote Zaal volledig gerenoveerd: nieuwe fauteuils en loveseats, een reconstructie van historische schilderingen en plafondstucwerk; LED-verlichting verhoogt de ambiance terwijl de architectonische details bewaard blijven. Pathé blijft investeren in het behoud en de authenticiteit van het pand terwijl modern comfort wordt aangeboden.
Infographic: Bouwgeschiedenis en stijlen van Theater Tuschinski (Jugendstil, Amsterdamse School, Art Deco).
Foto-impressie van de 1921 opening en de restauratiecampagnes door de jaren heen laten de invloedrijke architectuur en decoratieve traditie zien.
100 jaar Tuschinski: de mooiste bioscoop van de wereld
- Historische achtergrond van Abraham Tuschinski en zijn imperium in Rotterdam en Amsterdam
- Ontstaan en bouw van het filmpaleis: Duvelshoek, oppervlakte en sloop van de panden
- Stijlen: Amsterdamse School, Jugendstil en Art Deco in één gebouw
- Technische innovaties en theaterervaring: ventilatie, verlichting, orkestraal en cabaret
- Bezetting, oorlog en de herbenoeming tot Koninklijk Theater
- Renovatie in 1998-2002 en verdere restauraties voor honderdjarig bestaan
Overzicht van belangrijkste feiten
- Openingsdatum: 28 oktober 1921
- Architect: H. L. de Jong, later opgevolgd door Willem Kromhout
- Stijlen: Amsterdamse School, Jugendstil, Art Deco
- Prijs en investering: circa 4 miljoen gulden
- Netwerk: samenwerking met Ehrlich en Gerschtanowitz
- Oorlogsgebeurtenissen: Tivoli tijdens bezetting, brand in 1941
- Restauratie en Koninklijk predicaat: 1998-2002 en 2021
Historische herinnering en erfgoed
Een plaquette in de hal herinnert aan de vroegere joodse directeuren. Een speciale Bar Abraham is geopend, geïnspireerd door film, en de hele renovatie richt zich op het herstellen van authentieke elementen terwijl moderne comfort behouden blijft. Het Koninklijk Theater Tuschinski is een Rijksmonument en wordt gezien als een parel van Europese filmcultuur.
Vragen voor bezoekers en culturele betekenis
Het theater biedt rondleidingen langs de Mooie Wandelgangen, de Japanse Kamer en andere rooms zoals de Moorse kamer, waarbij portiers en vakmensen bezoekers begeleiden. De rondleiding tilt de bezoeker naar een tijdreis door de gouden eeuw van film en geeft inzicht in de combinatie van decoratie en techniek die Tuschinski zo uniek maakte.
tags: #renovatie #tuschinski #bioscoop