Het onderwerp van dit artikel betreft de mogelijke aanwijzing van de Sallandse Heuvelrug als oefenterrein voor Defensie, de regelgeving die hierbij komt kijken en de brede maatschappelijke gevolgen voor de gemeenten Hellendoorn en omgeving. De komende tekst gebruikt uitsluitend zinnen uit het aangeleverde brouwwerk, herschikt en aangevuld waar nodig om een samenhangend, informatief overzicht te bieden.
Achtergrond en aanleiding
Defensie presenteerde in juni plannen rondom ‘Ruimte voor Defensie’ en de gevolgen voor onze gemeente. Een van die ruimtes betreft de Sallandse Heuvelrug. Het gebied tussen de N35 (Paarse Poort tot Haarle) en de toeristenweg tot de Koningsbelten is in beeld om ‘springterrein’ te worden voor het testen van en oefenen met munitie. Nederland wil defensie versterken, omdat West-Europa bedreigd wordt door Poetin. Ook zeven andere gebieden buiten Overijssel zijn hiervoor ‘genomineerd’. Uiteindelijk zal één gebied worden aangewezen.
Zoals bekend is de Sallandse Heuvelrug aangewezen als Nationaal park en Natura 2000 gebied. Dit betekent dat de toegankelijkheid beperkt is en de natuurwaarden zwaar worden beschermd, met name voor het korhoen, de nachtzwaluw en de hazelworm. De provincie Overijssel besloot onder juridische druk van natuurorganisaties een deel van de mountainbikeroutes af te sluiten, omdat hazelwormen overreden kunnen worden en dat wettelijk verboden is. Wat zijn dan de gevolgen van aanwijzing tot oefenterrein? Defensie zal het hele gebied afsluiten met hekken, dus wordt het ontoegankelijk. Schaapskooi Twilhaar, het speelbos van Staatsbosbeheer en fietspaden in het gebied zullen moeten wijken. De natuurbeleving voor de eigen bevolking en toeristen worden fors beperkt met schadelijke gevolgen voor de recreatiebedrijven en horeca.
“Maar natuurlijk liever elders dan in de eigen gemeentelijke ‘achtertuin’.” Het ministerie van Defensie heeft een bureau opdracht gegeven te onderzoeken waar, rekening houdend met wettelijke veiligheidseisen, er ruimte is voor nieuwe terreinen van voldoende omvang. Er zijn geen andere voorwaarden gesteld. De Sallandse Heuvelrug voldoet aan de gestelde eisen en is daarom als potentieel gebied aangewezen. De consequenties voor de natuur, leefbaarheid, recreatie, economie en direct omwonenden zijn niet onderzocht. Sterker nog, het bureau heeft geen ‘veldbezoeken’ afgelegd. Bewoners en raadsleden constateerden bij de presentatie al snel dat andere locaties betere papieren hebben dan ons gebied.
Inspraak, procedures en juridische mogelijkheden
Er volgt nu een uitvoerige inspraakprocedure, waarbij iedere belanghebbende zijn zienswijze kan indienen. Ook zijn er nog juridische mogelijkheden van bezwaar en beroep voor de gemeente Hellendoorn, natuurorganisaties en het (recreatie) bedrijfsleven. “Het is van maatschappelijk groot belang dat alle consequenties van het aanwijzen van de Sallandse Heuvelrug als oefenterrein heel duidelijk worden benoemd, evenals het verschil met andere potentiële gebieden. Daarbij moet ook de geluidsbelasting van munitieontploffingen betrokken worden.”
De Ecologische Autoriteit adviseert om snel maatregelen te nemen om verdere achteruitgang van de natuur te voorkomen en om te zorgen dat de natuurdoelen in de toekomst haalbaar blijven. Het gaat om een gebiedscomplex waarin water, bodem en lucht in wisselwerking staan met planten en dieren, en waarbij de onderliggende oorzaken van ecologische druk onderzocht moeten worden. Voor beide gebieden is meer actuele kennis nodig over het ecosysteem. Deze systeemkennis is cruciaal om te bepalen welke maatregelen genomen kunnen worden om de natuur weer gezond te maken.
Natuur en landschap: kenmerken van de Sallandse Heuvelrug
De Sallandse Heuvelrug wordt gevormd door een glaciale zandrug met een totale lengte van veertien en een variabele breedte van ongeveer één tot zes kilometer. In het sterk geaccidenteerde terrein bevatten de heuveltoppen grote aaneengesloten struikheibegroeiingen, met enkele jeneverbesstruwelen en zure vennen. De lagere delen en flanken herbergen een vochtiger heidetype, waaronder een hellingveentje. De flanken van de stuwwal zijn grotendeels begroeid met naaldbos, loofbos en gemengd bos van verschillende leeftijden. Hoofdpunten uit het natuurbeleid richten zich op droogte, verstoring door recreanten, versnippering van leefgebieden van het korhoen en de kamsalamander en een te veel aan stikstof.
Er worden al maatregelen genomen, maar deze zijn niet genoeg. De Ecologische Autoriteit ziet mogelijkheden voor aanvullende maatregelen en benadrukt dat er snel ingrepen nodig zijn om verdere achteruitgang te voorkomen en toekomstige natuurdoelen haalbaar te houden. Het heidelandschap bestaat uit heidevelden, natuurakkers, bossen en vennen; het beheer vindt plaats volgens een beheerplan vastgesteld in mei 2016, met een geldigheidsduur van zes jaar en een verlenging in 2022 door de provincie Overijssel.
Beheer, maatregelen en lifecycles within het gebied
Staatsbosbeheer beheert de natuur op de Sallandse Heuvelrug in opdracht van de provincie Overijssel, in samenwerking met Natuurmonumenten, Landschap Overijssel en vele vrijwilligers. De samenwerking omvat ook bewoners en pachters die het gebied goed kennen; zij zijn betrokken bij het werk. Tijdens het broedseizoen (15 maart - 15 juli) beperken we werkzaamheden zoveel mogelijk, omdat zowel vogels als zoogdieren in deze periode extra kwetsbaar zijn. Veel natuurmaatregelen hebben een specifieke uitvoeringsperiode, zoals (gecontroleerde) heidebranden bij vorst en weinig wind, houtoogst tussen oktober en maart, en inzaaien van natuurakkers in voorjaar of najaar. De korhoenpopulatie wordt versterkt in de baltsperiode wanneer de kans op succes het grootst.
Het grotere gebiedsconcept gaat verder dan de Sallandse Heuvelrug alone: verschillende partners werken samen aan het Reggedal en mogelijk een nationaal park dat groter is dan de huidige grenzen. De ambitie is om het park met het Twents Reggedal te verbinden tot een gebied van circa 50.000 hectare, waardoor beleving en ecologisch onderhoud meerjarige kansen krijgen. Landschap Overijssel heeft al stappen gezet om het Reggedal heringericht te zien: extra landschapselementen, cultuurhistorische relicten en betere beleving van de identiteit van kernen en dorpen worden nagestreefd. De verbetering van het landschap wordt ondersteund door maatregelen zoals het uitbreiden van heide, het kappen van bos en het inzaaien van akkers met zadenmix, waardoor bloemen terugkeren en korhoenders meer leefruimte krijgen.
Technische implementaties en duurzaam bouwen
Het Buitencentrum Sallandse Heuvelrug is in 2013 heropend na een omvangrijke verbouwing. Uitgangspunten waren samenwerking en duurzaamheid, met een centraal ontwerp dat gebruikmaakt van natuurlijke materialen en een hoge energie-efficiëntie. De centrale toren met sterrenwachtkoepel biedt natuurlijke luchtventilatie; de nieuwbouw is uitgebreid van 545 naar 1.300 m2 en bevat een Skywalk die uitzicht biedt voor circa 20 personen. Duurzaamheid werd aangewakkerd door onder andere een palletketel die op houtsnippers draait, een sedumdak en zonnepanelen. Diverse lessen zijn getrokken uit de bouw en werking van het centrum, waaronder een aanpassing van het computergestuurde raamopeningssysteem en de capaciteit van het buffervat bij de houtpalletketel.
Toekomstperspectief en concrete kansen
De Ecologische Autoriteit benadrukt dat er nog belangrijke natuurinformatie ontbreekt om de natuurdoelen effectief te toetsen. Een groter, samenhangend gebied kan helpen bij het ontwikkelen van doeltreffende businessmodellen voor extensiverende boeren en bij het verkennen van agro-ecologische bedrijfsmodellen. Een bredere landschapsbenadering kan ook de beleving van het landschap verbeteren door cultuurhistorische waarde en landschapspatronen beter zichtbaar te maken in kaart en in uitvoering. De vormentaal van dit plan biedt kansen voor de dorpen en kernen om hun eigen identiteit beter te uiten en te verbinden met natuurbehoud en recreatie.
Statistieken en kenmerken op een rij
- Oppervlakte Sallandse Heuvelrug: circa 5300 hectare
- Belangrijke natuurtypen: heidevelden, vennen, naaldbos, gemengd bos
- Belangrijke beschermde soorten: korhoen, nachtzwaluw, hazelworm
- Hoogte heuveltoppen: gemiddeld 45-70 meter boven NAP
- Broedseizoen: 15 maart - 15 juli
- Haalbaarheid nationaal park: mogelijk uitbreiding richting Reggedal
- Beheerplan: vastgesteld mei 2016; verlengd in 2022
Belangrijke partners en contacten
Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, IVN, Landschap Overijssel en lokale overheden werken samen met omwonenden en pachters. De samenwerking is gericht op duurzame ontwikkeling, behoud van habitat en een betere beleving van het landschap. Wil je op de hoogte blijven van werkzaamheden en activiteiten op de Sallandse Heuvelrug? Raadpleeg de weblog en praktijke verhalen die de ontwikkelingen rond dit gebied toelichten.
Heidebeheer Sallandse Heuvelrug
Drinkwaterwinning en droogteproblematiek krijgen steeds meer aandacht als onderliggende oorzaken van ecologische stress. De ecologische analyses vragen om snelle ingrepen en betere kennis om de biodiversiteit te beschermen en herstel te versnellen. Het grotere gebiedsverhaal geeft aanleiding tot een bredere economische en recreatieve benadering die de gemeenschap in Hellendoorn en omliggende gemeenten ten goede kan komen als dit plan zorgvuldig wordt uitgevoerd.
tags: #sallandse #berg #verbouwing