Hai allemaal! Vandaag geen blog van mij(Leontine), maar een uitgebreid gastartikel van wildlife tekenares Lonneke Grimbergen. Veel plezier met lezen! Even voorstellen Hi tekenclub! Wat leuk dat ik een artikel voor jullie mag schrijven. Ik ben Lonneke, professioneel wildlife tekenares. Ik teken dieren in hyperrealistische stijl, en zet mij tegelijkertijd in voor natuurbehoud: Een deel van de opbrengst gaat namelijk naar goede doelen. Daarnaast laat ik kaartjes en posters van mijn tekeningen drukken op duurzame papiersoorten die ik verkoop in verschillende winkeltjes.
Tekenen heb ik nooit ergens geleerd; met een duur woord ben ik ‘autodidact’. Tekenen is gewoon altijd mijn allergrootste hobby geweest. Uiteindelijk kon ik het niet laten om er mijn werk van te maken. Een paar jaar geleden ontdekte ik pastels en die liefde is nooit overgegaan. Ik gebruik pastel voor al mijn wildlife tekeningen. Elke dag leer ik weer iets nieuws, want elke tekening is weer een experiment. Niet één dier is hetzelfde. Je blijft verschillende technieken ontdekken om verschillende texturen aan te pakken. Dat houdt je scherp en oplossingsgericht. Vaak moet je buiten de kaders van de kunstregeltjes denken. Zeker als je hyperrealistisch wilt werken, want daar zijn pastels eigenlijk niet voor gemaakt. Ik daag je uit om ook alle regels los te laten en zelf creatief en gevoelsmatig te tekenen!
Hoe ik werk
Ik werk in laagjes, van grof naar fijn. Eerst schets ik de contouren van het dier, waarna ik die ga invullen. Vervolgens is elke laag die ik daarover aanbreng steeds gedetailleerder. Met harde pastels maak ik grove details, met pastelpotloden de fijnere. Soms doen de pastels niet helemaal wat je wilt. Sterker nog, wanneer je met pastels werkt zal je ontdekken dat er allerlei beperkingen aan het materiaal zitten. Dan is het tijd voor creatieve oplossingen. In dit artikel deel ik mijn geheimen, en hoe je van veel nadelen aan het materiaal jouw voordeel kan maken.
Gun jezelf materialen van goede kwaliteit. De kwaliteit van het materiaal kan veel invloed hebben op het resultaat van je tekening. De duurdere handgemaakte soft pastels (denk aan Sennelier of Schmincke) zijn bijvoorbeeld veel zachter en smeren veel beter uit. En door de absorberende eigenschappen van Pastelmat papier lijken je kleuren veel dieper. Op Pastelmat kan je trouwens ook véél meer lagen aanbrengen dan op gewoon pastelpapier - deze papiersoort gebruik ik dan ook vaak. Wees ook niet bang om nieuwe soorten pastel uit te proberen. Een miskoop is bijna uitgesloten. Elke soort pastel van elk officieel merk is bruikbaar, je moet alleen even ontdekken op welke manier.
Gebruik verschillende vormen pastel. Ik gebruik PanPastel, soft pastel, harde pastels en conté krijt, en pastelpotloden door elkaar heen. Elk type heeft zijn eigen toepassingen. Met PanPastel kan je bijvoorbeeld snel grote vlakken invullen met de bijbehorende sponsjes en vloeiende overgangen creëren. Met soft pastels kan dit ook in iets mindere mate, maar omdat dit sticks zijn kan je ze ook gebruiken voor grove details met veel kleurintensiteit. Harde pastels en conté krijt zijn goed geschikt voor grove details en je kan ze zelfs slijpen in een punt. De pastelpotloden kan je goed gebruiken voor het allerfijnste werk.
Gebruik verschillende merken. Elk merk heeft zijn eigen kleurenassortiment. Wil je meer kleuren, dan moet je verschillende merken kopen. Wanneer je dieren tekent kan ik je aanraden om van elk merk pastelpotlood alle beschikbare tinten huidskleur, lichtgeel, beige, bruin en grijs te sparen. Die ga je namelijk héél veel gebruiken bij het tekenen van vachten. Zelf heb ik pastelpotloden van de merken Cretacolor, Derwent, Stabilo CarbOthello, Royal Talens Van Gogh, Faber-Castell Pitt Pastel, Koh-I-Noor Gioconda, Conté à Paris, Caran d’Ache en Bruynzeel. Ten tweede heeft elk merk een eigen ‘hardheid’ en kleurintensiteit: Dit komt door de verschillende verhoudingen bindmiddelen en kleurpigmenten. Ook de fijnheid verschilt: Het poeder wat van pastelpotlood af komt kan korrelig of fijn zijn. Veel tekenaars irriteren zich aan deze verschillende eigenschappen omdat ze gewend zijn aan één favoriet merk, maar bedenk dat je deze verschillen juist in je voordeel kan laten werken. Met een hard potlood (Faber-Castell Pitt Pastel) kan je bijvoorbeeld veel dunnere haartjes tekenen dan met een zachte (Conté à Paris). Het zachte potlood heeft daarentegen wel een betere dekking, en is dus handig om te gebruiken bij elementen die extra goed op moeten vallen.
Cheat: Gebruik ‘coal’ en ‘chalk’ in je pasteltekeningen. Je kan pastel ook met andere media mixen, zolang het maar vergelijkbare eigenschappen heeft. (Houts)kool en kalk zijn bijvoorbeeld zeer vergelijkbaar. Dat zijn droge materialen. Kleurpotloden daarentegen bevatten een vettig bindmiddel zoals was of olie, en pastel zal niet op een onderlaag van kleurpotlood pakken. Ik gebruik zelf héél veel witte potloden bij mijn tekeningen. Omdat ik die regelmatig slijp moet ik die ook vaak vervangen. Pastelpotloden zijn best prijzig, maar witte houtskool en kalk zijn vaak iets goedkoper en een goed alternatief. Kijk eens naar ‘white coal’ of ‘white chalk’ van Koh-I-Noor Gioconda als jij dit herkent. De potloden zijn er in verschillende hardheden, en je kan ze in bulk kopen. Ook Cretacolor verkoopt ‘white chalk’ potloden.
Ten derde kan ik je aanraden om ook eens gekleurde kalk of houtskoolpotloden te gebruiken in je pasteltekeningen. Veel merken verkopen ‘red chalk’ of ‘sepia chalk’ potloden. Derwent heeft een prachtig assortiment ‘Tinted Charcoal’ potloden in allerlei extra donkere natuurtinten: Deze kleuren bestaan niet als pastelpotloden, maar zijn wel héél bruikbaar bij het tekenen van dieren!
Bespaar tijd, en neem je tijd. Snel een achtergrond of eerste onderlaag fixen? Dat kan met PanPastel en de bijbehorende sponsjes. Maar denk eraan dat je onderste lagen héél belangrijk zijn voor het eindresultaat, dus ga niet té snel. Ik ben hier zelf vaak de mist mee ingegaan. Met een verkeerde start wordt het moeilijk om het dier later de goede kleuren en textuur te geven, en ben je uiteindelijk langer bezig dan nodig is. Ik probeer mijn eerste lagen vaak iets donkerder te maken: Dan vallen de details die ik in lichtere kleuren in de bovenste laag aanbreng extra op. En trouwens… Ik besteed gemiddeld 40 uur in totaal aan één tekening. Dat is ervoor nodig. Als je minder tijd hebt kan je de tekening natuurlijk wat minder gedetailleerd maken.
Tools, techniek en fixatief
Bijna iedereen die met pastels werkt gebruikt zijn vingertoppen om te blenden op het papier. Maar soms zijn je vingertoppen effe wat te dik. Zeker als je gedetailleerd werkt. Je kan dan een simpel wattenstaafje of papieren doezelaar gebruiken, maar wat nog beter werkt zijn penselen met een siliconen punt. Deze penselen worden ook wel ‘carver’ of ‘colour shaper’ genoemd. Ze worden oorspronkelijk voor het modelleren van klei gebruikt, maar ze zijn óók een uitstekend alternatief voor een te dikke vingertop bij pasteltekenen. PanPastel verkoopt sponsjes en kwastjes waarmee je grotere oppervlakken kan inkleuren of vermengen.
Andere tools die handig kunnen zijn zijn een kneedgum en elektrische gum. Wanneer je met pastel tekent produceer je ook veel stof wat soms op delen van het papier blijft kleven waar je het niet wilt hebben. Met een kneedgum kan je die stof weer opdeppen. Met een elektrische gum (bijvoorbeeld van Derwent) kan je de extra hardnekkige vlekken proberen weg te poetsen.
Slijpen: Een irritant klusje. Wie pastelpotloden gebruikt zal ze al vrij snel een keer moeten slijpen. En dat is vervelend. Héél vervelend. Want net als je die punt lang en scherp genoeg heb gekregen breekt die af. Eigenlijk is pastel ook niet geschikt voor heel fijn werk, maar waar een wil is is een weg. Handmatig pastelpotloden slijpen vraagt om een speciale techniek. Als je het afbreken zoveel mogelijk wilt voorkomen kan je het op twee manieren doen: Met een stanleymes of met een speciale puntenslijper. Met een stanleymes kan je het hout wegschaven. Snij niet meteen te diep, maar schil voorzichtig dunne plakjes hout weg in de tot de pastelkern bloot ligt. Schillen doe je in de lengte van het potlood, richting de punt. Zorg er ook voor dat je niet teveel van de kern bloot legt, dan breekt deze ook sneller af. De pastelkern kan je bijschuren tot een scherpe punt met een velletje schuurpapier. Hou je niet zo van potloden schillen? Dan kan je ook een puntenslijper gebruiken met een ‘helical blade’ - dat is een puntenslijper met een mes in schroefvorm. Je hoeft dan alleen je potlood vast te zetten in je slijpmachine, en vervolgens draai je aan de hendel achterop tot de punt scherp is. De Derwent SuperPoint of de goedkopere imitatie van Westcott doen het erg goed. Let wel op: Pastel maakt je messen snel bot. Sommige pigmenten en bindmiddelen zoals klei schuren namelijk het metaal. Met een bot mes zal je punt eerder afbreken. Vervang dus regelmatig je messen en puntenslijper.
Omstreden: Fixatief. Lang heb ik fixatief vermeden. Het tast de kleuren aan, het maakt ze dof en donker, en lichte details verdwijnen zelfs. Kort geleden heb ik fixatief herontdekt. De truc is om het NIET als fixerende laag te gebruiken op je eindresultaat, maar op je ondergrond vóórdat je de details aanbrengt. Wanneer je veel lagen in je werk gebruikt kan je tegen het probleem aanlopen dat je papier verzadigd raakt, en je dus geen lagen meer kan toevoegen. Ook pakken verschillende merken pastel soms niet goed op elkaar. Een tussenlaag van fixatief lost dat op, en zorgt ervoor dat je ondergrond weer werkbaar wordt. Gebruik bijvoorbeeld Royal Talens Concentrated Fixative.
Reflectie, glans en detail
Glans doet leven. Zorg voor een beetje glitter en weerspiegelingen in je dierentekeningen. Vooral de reflectie in het oog is heel belangrijk. Een oog zonder reflectie ziet er al snel heel levenloos uit. Soms is een wit puntje al genoeg. Laat ook wat wat oplichten. Voor de felle witte lichtpuntjes en streepjes kan je een zacht wit potlood van Caran d’Ache gebruiken. Voor reflecties gebruik ik pastelpotloden die niet zo goed dekken (het moet wat doorschijnend blijven), bijvoorbeeld van het merk Bruynzeel.
Organisatie en workflow
Licht georganiseerd werken helpt bij lange projecten. Ik heb kastjes gemaakt voor op tafel waarin ik mijn pastelkrijtjes en potloden kan sorteren. De kastjes zijn zoals je die in de winkels ook ziet: Met vakjes waar de materialen horizontaal in liggen, zodat je het hele assortiment kan zien en je de potloden en krijtjes makkelijk kan pakken tijdens het werken. Er zijn heel wat kant en klare bakjes en pastelkisten op de markt. Maar zelf maken is echt niet moeilijk. Mijn kastjes zijn gewoon gemaakt van hergebruikt massief karton en golfkarton, wat ik wit geschilderd heb.
Technieken en voorbeelden uit de praktijk
Deze zeven tips kun je inzetten bij het schilderen van jouw favoriete dier: houd je huisdier dichtbij, zoek zelf een referentiefoto van jouw lievelingsdier uit, schilder jouw dier met fijne materialen, breek het dier visueel op in basisvormen, start met de kleurvlakken van jouw dier, maak van je palet een ballet, en beheers de basis van gouache als overstap naar mixed media.
Daarnaast worden meerdere mediums gecombineerd: marker, pastel en balpen brengen elk een eigen textuur en dynamiek. Markers geven levendige, snelle lijnen; pastel geeft zachte, rijke tinten en texturen; balpennen leveren extreme precisie voor fijne details. Deze combinatie kan verrassende resultaten opleveren die zowel tekenen als schilderijen benaderen.
Historisch gezien hebben verschillende media een lange geschiedenis. Een marker is voortgekomen uit ontwikkelingen in de 20e eeuw, terwijl pasteltekenen zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld tot een veelzijdig medium dat zowel tekeningen als schilderijen kan ondersteunen. In moderne combinaties wordt vaak gewerkt met gouache en pasteltekening, wat een harmonieuze synergie oplevert tussen structuur en luminescentie.
Begin VANDAAG nog met pasteltekenen | Materialen, technieken en meer
Gerealiseerde werken en thema’s
Pasteltekenen is gebruikt voor alledaagse en professionele illustraties. Le Ballet des Éclats (Ivan Colas, 2023) toont de dynamiek tussen pastelkleuren en acryl, terwijl Du Limoncello? Non je ne connais pas (G. Carta, 2024) oliepastel op papier gebruikt om diepte en textuur te creëren. Deze werken illustreren hoe pastel zowel op zichzelf staand als in combinatie met andere media kan dienen als een volwaardig schildermedium.
Dieren schilderen kan zowel een technisch als een emotioneel proces zijn. De schetsen, basislagen en details vormen een reis door kleur en beweging. Abstractie kan voortkomen uit dat proces: door veel schetsen de essentie van het dier te ontdekken, ontstaat een eigen grafische taal die zowel realistisch als experimenteel kan zijn.
Praktische tips voor beginners
- Houd je huisdier dichtbij en gebruik referentiefoto’s voor gezichtsuitdrukkingen en houding.
- Zoek referentiefoto’s van jouw lievelingsdier uit; rechtenvrije beelden zijn handig als er geen huisdieren zijn om te oefenen.
- Begin met gouache als ondergrond of als losse accenten in combinatie met pastel.
- Breek het dier visueel op in basisvormen: halve rechthoeken, halve cirkels, etc.
- Start met kleurvlakken en bouw laag voor laag op.
- Maak van je palet een ballet; laat samen dansen kleuren en texturen ontstaan.
- Experimenteer met verschillende media en materialen om jouw unieke stijl te vinden.
Het onderwerp abstracte kunst dieren is een van de vele onderwerpen in mijn collectie. Fauna is een geliefd onderwerp. Om goed dieren te kunnen tekenen moet je de dieren goed kennen. Je moet ze bekijken, voelen en ruiken. Ook moet je zien hoe ze bewegen en weten hoe het bottenstelsel er uit ziet, waar de harde en zachte delen zich bevinden. Het tekenen van mijn eigen Bouvier ging een stuk makkelijker dan een ander dier. Ik wist waar de harde hoekige delen in zijn poten zaten en waar het heel zacht was, bijvoorbeeld op zijn buik. De harde delen gaf je dikker aan met bijvoorbeeld potlood en daar waar het zacht was heel lichtjes. Hetzelfde geldt eigenlijk ook voor het tekenen van paarden. Toen we zelf paarden kregen en er elke dag mee omgingen, tja dan is het ook vanzelfsprekend dat je de dieren beter kunt tekenen omdat je ze beter kent, kunt aanraken, en het karakter beter kunt uitbeelden.
tags: #schilderwerk #dier #pasteltinten