De Zaanstreek telt bijna 600 monumenten. In een groot aantal wordt gewoond. Vijf jaar geleden betrokken journalist/schrijver Rosa Koelemeijer en haar partner een monumentaal huis in het centrum van Krommenie. Ze wilde weten hoe andere mensen in hun ‘monument’ woonden, want tijdens Open Monumentendagen stellen maar weinig particuliere huiseigenaren hun huis open. Koelemeijer mocht bij twaalf bewoners van monumentale woonhuizen een kijkje nemen, om erachter te komen hoe het is om in een molen, een pakhuis, een kerk of een houten koopmanshuis te wonen.
Het gebied heeft een lange geschiedenis van molens en industriële panden langs het water. Oliemolen Het Pink op Pinkstraat in Koog aan de Zaan is een waar cultureel icoon met een robuust houten lijf dat al meer dan vier eeuwen de sporen van stormen en branden draagt. De Zaanstreek was niet alleen beroemd om cacao, maar telde ook papiermolens die papier van onovertroffen kwaliteit maakten; zo is bekend dat de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring er op gedrukt is en Beethoven er zijn composities schreef. Een pas verschenen boek zet de Zaanse papiergeschiedenis op papier.
Moderne belangstelling voor historische plaatsnamen en monumentale panden
Noord-Holland kent veel plaatsen met bijzondere namen. In deze serie verhalen onderzoeken we elke maand een andere regio van onze provincie, om achter de herkomst van de lokale plaatsnamen én bijnamen van de inwoners te komen. Stadsherstel Amsterdam beheert 750 historische panden, waar de Waakzaamheid een van is. De Waakzaamheid is het oudste nog bestaande houten horecapand in Nederland en staat bekend als legendarische poptempel.
Het artikel van Simon Honig (Zaans Erfgoed, 2006) dient als leidraad voor de speurtocht naar geschiedenis van huis en bewoners. Het pand aan de Lagendijk 52-54 te Koog aan de Zaan is geheel uit hout opgetrokken en staat op een bakstenen basement, met drie topgevels en een bijzonder lofwerk. De eerste bewoners waren Gerbrand Eedam en Jacob Aamszn. Moen volgens het verpondingsregister. Daarna kwam de familie Meyn met een geschiedenis die zich uitstrekt over bierhandel, walvisvaart en burgemeesterschap, en met drie gevels met rijk snijwerk.
Het pakhuis Asia en de luchthuis
Het Lagendijk-gebied heeft een bijzonder verhaal rondom pakhuis Asia en het daar aanwezige luchthuis op de eerste verdieping. Lagendijk 52-54 werd lange tijd beheerd door de familie Meyn en later door andere ondernemers die wonen en werken combineerden in dit complex. Het pakhuis Asia maakte deel uit van bezittingen van de eigenaar van Lagendijk 52-54, inclusief boomgaard en woning, en werd in 1845 te koop aangeboden als een ‘PAKHUIS’ met ERF en HAVEN en verdere AANHOORIGHEDEN. De luchthuis bood uitzicht langs de Zaan en maakte deel uit van de verbonden infrastructuur met het nabijgelegen Koogsloot/Nauw.
Volkshuisvesting en economische drijvers langs de dijken
Sinds mensenheugenis stroomt de veenrivier de Zaan door een landschap van lage en hoge dijken, met knooppunten als Zaandijk, Zaandam, West- en Oostzaan. De middeleeuwse bevolking leefde van visvangst, eendenjacht en eenvoudige landbouw, verwarmd met gedroogde veenblokken in de winter. De Zaanse veengronden werden ontgonnen, waardoor graslanden ontstonden voor vee en handel ontluikte langs de dijk- en waterwegen. De Zaanstreek groeide uit tot het oudste industriële landschap van Europa, met honderden molens die later fabrieken werden, vooral langs Zaandijk en Koog aan de Zaan.
In de zeventiende en achttiende eeuw werden vele paden en grachten aangelegd, aansluitend op het kavelslotenpatroon, en koopmanshuizen langs deze paden en dijken kregen een centrale rol in de economie. De combinatie van bedrijvigheid, handel en de aanwezigheid van Doopsgezinde koop- en ambachtsfamilies droeg bij aan de welvaart. Een bijzonder voorbeeld is de familie Honig, die een belangrijke rol speelde in de lokale industrie, waaronder de Stijfselfabriek en latere overnames door grotere concerns. De Bijenkorf als namenconcept verwijst naar de wortels in de stijfselfabriek, niet naar het modehuis.
Monumenten, restauratie en hedendaagse zorg
In Koog aan de Zaan zijn meerdere panden teruggekocht en gerestaureerd via stichtingen zoals Frans Mars en Hendrick de Keyser. Het verhaal van Lagendijk 52-54 illustreert hoe restauratieprojecten samenwerking vereisen tussen particuliere eigenaren, stichtingen en overheden. De brand in 1976 in de muziekwinkel Fontijn vertraagde de herindeling, maar de gevels met lofwerk bleven bewaard. In 1982 werd het pand teruggekocht door Stichting Frans Mars en later weer verkocht aan de stichting om restauratie te bevorderen. Het monumentale erfgoed van de Zaanstreek wordt zodoende bewaard en soms herbestemd als woonruimte in museale buurten zoals De Zaanse Schans.
Overzicht van bijzondere gebouwen langs de Lagendijk
- Oliemolen Het Pink met drie gevels en oudste houten lijf langs de Lagendijk
- Het pakhuis Asia en zijn luchthuis met zicht op de Zaan
- Koog aan de Zaanse woningen uit de 17e-18e eeuw langs het pad en de dijk
- Weeshuis Der Doopsgezinde Gemeente en de achterliggende kamers met antieke schouwen
- Snelle overgangen van molens naar fabrieken langs de Zaan, zoals De Bijenkorf en de Honig-fabrieken
Geografische en historische context van de Zaanstreek
De Zaanstreek heeft een lange geschiedenis van industrieel erfgoed, met een focus op de Zaanse veenontginning, de ontwikkeling van dijken en sloten en de opkomst van houtbouw langs de paden. De zandgronden en het waterleven vormden de basis van economische activiteit en woningbouw. De paden, zoals het Guispad en Weerpad, fungeerden als hoofdwegen tussen Westzaan, Zaandijk, Zaandam en Oostzaan. Transport langs dijken en vaarwegen bleef lang bepalend voor de binnenscheepvaart en handel. Uiteindelijk is de rijke geschiedenis van het gebied nu zichtbaar in museale buurten en monumentale panden langs de Zaan.
Meta-informatie
Deze verhalende reportage laat zien hoe het historische landschap van de Zaanse Schans en omliggende dorpen is veranderd door sloop, restauratie en nieuwe woonvormen, terwijl monumentale panden hun verhalen overdragen aan toekomstige generaties.