Het zingen van sinterklaasliedjes is een van de tradities die met het folkloristische sinterklaasfeest verbonden zijn. Enkele tientallen liedjes gaan al zo'n honderd tot bijna tweehonderd jaar mee en geven zo het feest al generaties lang mede vorm, inhoud en sfeer. Samen met traditionele kinderliedjes en Sint-Maartens liedjes behoren de sinterklaasliedjes tot de best bewaard gebleven Nederlandse zangcultuur. Tegenwoordig komt Sinterklaas ongeveer drie weken voor zijn naamdag (6 december) in Nederland en België aan. Zowel bij de landelijke intocht als bij de vele plaatselijke intochten, worden Sint-Nicolaas en Zwarte Piet toegezongen door de kinderen die ze staan op te wachten.
Tradities rondom de aankomst en het schoenzet-ritueel
Verschillende traditionele liedjes gaan over de aankomst van Sinterklaas, zoals 'Daar is een stoomboot aangekomen / al over de grote zee' (ca. 1925); 'Hij komt, hij komt / die lieve goede Sint' (K. Leopold, 1898); en 'Zie, ginds komt de stoomboot / uit Spanje weer aan' (J. Schenkman, ca. In de weken dat Sint in het land is, mogen kinderen een of enkele keren 's avonds hun schoen zetten bij bijvoorbeeld de open haard, de kachel, onder de brievenbus of onder een raam. Zij laten hierbij soms hooi of een wortel achter voor het paard, of een tekening met een verlanglijstje voor Sint en Piet, en zingen enkele sinterklaasliedjes. Van oudsher gebeurde dit voor de open haard, waardoor de liedjes door de schoorsteen tot op het dak zouden klinken, waar Sint-Nicolaas het zou kunnen horen. De volgende dag vinden de kinderen dan wat lekkers of een klein geschenkje in hun schoen. Het gebruik van de schoen zetten gaat terug tot zeker de vijftiende eeuw, toen armen hun schoen in de kerk zetten en rijke burgers daar geld in stopten dat onder de armen verdeeld werd. Al vanaf de zeventiende eeuw wordt er in volksliedjes naar het zetten van de schoen verwezen (met inbegrip van het achterlaten van hooi en het klinken van het lied door de schoorsteen).
Ook onder de huidige bekende liedjes zijn er liedteksten die verwijzen naar het zetten van de schoen, waaronder 'Sinterklaas is jarig, 'k zet mijn schoen vast klaar' (W. Oostveen, ca. 1925); 'Sinterklaas kapoentje / gooi wat in mijn schoentje' (mondeling overgeleverd volksliedje); en 'O, kom er eens kijken / wat ik in mijn schoentje vind' (K. In Nederland vindt pakjesavond gewoonlijk plaats op 5 december, aan de vooravond van Nicolaas' naamdag op 6 december. Terwijl de kinderen wachten tot de pakjes worden bezorgd, kunnen zij een heel aantal sinterklaasliederen zingen. Liederen die naar pakjesavond verwijzen, zijn onder meer: 'Zie de maan schijnt door de bomen / makkers staakt uw wild geraas' (J.P. Heije, 1843); en 'Hoor de wind waait door de bomen / hier in huis zelfs waait de wind' (ca. 1925). Na het cadeautjes uitpakken kan er nog worden afgesloten met 'Dag Sinterklaasje / dag, dag' (A. Na pakjesavond verdwijnen Sint en Piet over het algemeen ongemerkt weer naar Spanje, waardoor er in Nederland op de eigenlijke naamdag van Sint Nicolaas, 6 december, meestal geen sinterklaasliederen meer worden gezongen.
Historische wortels en symboliek van Zwarte Piet
In België daarentegen is het gebruikelijk om pakjesochtend te vieren. Die vindt gewoonlijk op de ochtend van 6 december plaats. Sinterklaas verkeerde niet altijd in hetzelfde gezelschap. In de middeleeuwen, bijvoorbeeld, hoorde het Sinterklaasfeest tot de feesten en riten van de ‘omgekeerde wereld’, zoals carnaval. Op 28 december (dag van de onnozele kinderen) kregen kinderen het voor het zeggen. Eén kind werd verkozen tot kind-bisschop. De kind-bisschop kreeg het gezelschap van gezelschap van kinderen die verkleed waren als duivels, vaak met zwartgemaakt gezicht. Lange tijd circuleerden heel wat andere benamingen voor de duivel, zoals Zwarte en Zwarte Pieter (schwarze Peter), Ruprecht, Pieterman en variaties op Beëlzebub, zoals Bugaboo en Bullebak, die voortleven als boeman. In de late middeleeuwen zouden moeders hun kinderen bang hebben gemaakt met de Zwarte Man, die de duivel zouden zijn. Elders in Europa komen er nog Sinterklaasfiguren voor die worden bijgestaan door demonen. In Oostenrijk is dat bijvoorbeeld Krampus, in Duitsland Ruprecht...
Zwarte Piet zoals wij hem nu kennen dateert uit de tweede helft van de 19de eeuw. In 1850 schrijft oud- onderwijzer Jan Schenkman het boek ‘Sint Nicolaas en zijn knecht’. Die knecht is zwart, draagt een ruimvallende witte broek en een rood hesje met biezen. Een naam krijgt hij niet. Hij is duidelijk ondergeschikt aan Sinterklaas, maar als knecht mag hij wel de roe hanteren. In de loop van de 19de eeuw krijgt Zwarte Piet het kostuum van een Moorse bediende en raakt hij meer en meer ingeburgerd. Doorheen de jaren verschuift de rol van Zwarte Piet. Van een boeman die kinderen angst aanjoeg, ontpopte hij zich vanaf de jaren 1970 naar de rechterhand van Sinterklaas. Samen met de veranderende opvoedingsidealen evolueerde de rol en betekenis van Zwarte Piet. Kinderen weten vandaag dat Zwarte Piet zwart ziet door al het geklauter door de schoorsteen.
Ook op het einde van de negentiende eeuw werd dit verhaal verteld. De figuur van Zwarte Piet wordt meer divers en vaker ingeruild voor een roetpiet. Sinds 2015 doet de Sint in Antwerpen zijn intrede vergezeld door roetpieten. In dit verhaal wil ik jullie meer gaan vertellen over de oorsprong van het Sinterklaas feest, iets wat mij al een tijd fascineert. Ik heb al jarenlang het boekje Sinterklaas en het geheim van de nacht in de kast staan en elk jaar lees ik het weer opnieuw.
Symboliek en oorsprong door de eeuwen heen
Herkomst: Het sinterklaasfeest is een van de meest geliefde feesten van ons landje. Dat volwassene niet geloven, lijkt de pret niet te drukken. Ga je op zoek naar de historische wortels van het feest, dan kom je wat bijzondere raadsels tegen. Het feest dat we nu vieren is nog niet zo oud of te herleiden tot 1 historisch figuur. Zeker, Sinterklaas dankt zijn naam aan de bisschop uit Myra, die bisschop was van een kleine havenstad in Azië, maar de bronnen over zijn leven zijn bijzonder schaars. En de legenden uit de Middeleeuwen die over hem gaan, zijn niet allemaal rondom deze man geschreven. Er waren meer heiligen die Nicolaas heetten. Daar komt ook nog bij dat er geen heilige was die in de nacht op een paard reed. Ook had hij geen zwarte knecht. Maar ook deze opvatting is omstreden, omdat er geen connectie is met deze verhalen en de verhalen van deze tijd.
Het verhaal speelt zich af langs een lange teruglopende lijn van wonderbaarlijke en spirituele elementen. De schoorsteen wordt het beeld van de verbinding tussen het innerlijk leven en de hemel erboven. De uitdrukkingen rondom het huis, de haard en de schoorsteen dragen een systematiek waarmee rituelen en geschiedenis samenkomen. De transitie van Middeleeuwse duivels naar roetpieten toont hoe sociale normen en symboliek mee evolueerden met opvoedingsidealen en maatschappelijke bands.
Praktische aspecten en hedendaagse betekenis
Het maken van surprises en het vieren van pakjesavond zijn verweven met het verhaal van Sinterklaas en de figuren rondom hem. Surprises geven we op het moment dat we niet meer geloven en zelf een beetje Sint gaan spelen. Je moet je dan gaan verdiepen in een persoon. Het doel is jezelf verbinden met een ander. Prachtig toch, niet?
Het Grote Boek van Sinterklaas blijft een fascinatie: het idee dat er een boek is waarin alle goede daden en soms de stoute momenten van het afgelopen jaar staan opgetekend. Het leert kinderen over verantwoordelijkheid, de gevolgen van hun daden, en het belang van goed gedrag. Snoepgoed zoals pepernoten, chocoladeletters en marsepein vormen een rijke traditie die de sfeer van het feest versterken. Pakjesavond is het hoogtepunt, een moment van samenzijn waarin familiebanden worden versterkt en dankbaarheid centraal staat. Na het afscheid voelen velen een mix van weemoed en anticipatie voor volgend jaar.
Een belangrijke boodschap van het verhaal is dat het Sinterklaasfeest draait om geven, verbinding en de aanwezigheid van wonderen in een tijd van donkerte. De traditie roept herinneringen op aan generaties en brengt mensen samen over grenzen en tijd heen.
Is de strijd om Piet nu écht voorbij?
Wil je meer weten over Sinterklaas? Lees verder en verken de vele lagen van oorsprong, symboliek en moderne aanpassingen die dit geliefde feest zo bijzonder maken.
tags: #sinterklaas #hoort #zingen #door #schoorsteen