Het Nederlands Tegelmuseum in Otterlo toonde tot en met 11 februari 2026 een bijzondere presentatie sieraardewerk van Aardewerkfabriek Tichelaar uit Makkum - het oudste keramische bedrijf van Nederland.
Eeuwenoude traditie en oprichting
De familie Tichelaar startte in 1572 met een steenfabriek en voegde in de 17e eeuw een zogeheten gleibakkerij toe, waar vooral schotels en tegels werden gemaakt. Rond 1880 verschoof de nadruk naar sieraardewerk. Eind 20e eeuw wordt het roer weer omgegooid, in verband met de concurrentie van de lagelonenlanden. Het bedrijf gaat samenwerkingen aan met eigentijdse vormgevers als Hella Jongerius en Studio Job, met musea en legt zich toe op de restauratie van jonge monumenten.
Koninklijke Tichelaar (1572) is het oudste keramiekbedrijf in Nederland en wereldwijd een begrip op het gebied van keramiek en glazuren. Door de eeuwen heen hebben wij een onschatbare bron aan kennis en kunde opgebouwd en de bewezen duurzame eigenschappen van het materiaal, de tijdloze schoonheid en de culturele meerwaarde van onze producten zijn actueler dan ooit.
Ambacht en innovatie in Tichelaar
De klei en de glazuren zijn nog steeds de belangrijkste grondstoffen en materialen waar het bedrijf mee werkt. Ook veel van de productiemethoden als het handschilderwerk en de eeuwenoude en superieure zeventiende-eeuwse faience techniek, bekend van het Delfts aardewerk, heeft Tichelaar als enig fabrikant in Europa nog in huis. Hetzelfde kan gezegd worden van de uitgebreide kennis en fabricage van glazuren. Koninklijke Tichelaar heeft voor de continuïteit van het bedrijf bewust gekozen voor de voortzetting en innovatie van de in het bedrijf aanwezige kennis en ambachtelijke vaardigheden.
Gebouwde keramiek voor duurzaamheid
De industrialisatie en vergaande rationalisering hebben de laatste eeuw gezorgd voor een verschraling van het keramische marktaanbod. Koninklijke Tichelaar is een van de weinige overgebleven bedrijven in de wereld die altijd is blijven investeren in de ambachtelijke productieprocessen en dankzij deze vasthoudendheid heeft zij nu een voorhoedepositie waar ze trots op is. Bouwkeramiek is een gevelproduct dat lang meegaat, en dat is belangrijk in het kader van duurzaamheid en de 50 jaar-eis, vervolgt Kooistra. “Op basis van de total costs of ownership wordt een speelse en unieke gevel gerealiseerd, met veel afstemming tussen opdrachtgever en samenwerkende partijen.”
Gevelopbouw en samenwerking met architecten
Voor Brisk is een keramische gevel ontwikkeld, die in samenwerking met Arons en Gelauff Architecten door Kooistra Geveltechniek en specialist in architectonische keramiek Koninklijke Tichelaar is uitgewerkt. De geveltegels zijn geëxtrudeerd naar de gewenste vorm en zijn uniek in kleurstelling, vorm en glans - oranje dan wel bruin en afgewerkt met een golf in de glazuurlaag. De gevelproductie is al aan de gang en zal een groot deel van 2024 in beslag nemen, waarna het gebouw naar verwachting in de eerste helft van 2025 wordt opgeleverd. Het transport wordt door Kooistra Geveltechniek verzorgd.
“De aluminium constructie wordt deels op houtskeletbouw en deels op beton gemonteerd. Geveltechniek is precisiewerk tot op de millimeter.” Met glazuren kun je oneindig veel effecten bereiken. Door te variëren met ingrediënten als mineralen, metaaloxiden, pigmenten, ovenatmosfeer en temperatuur, ontstaan transparante of dekkende kleuren, iriserende of kristalglazuren, matte en spiegelende vlakken, of een gelaagd effect. Levendige glazuren noemen ze dat bij de Koninklijke Tichelaar. Het Makkumse bedrijf innoveert en experimenteert graag, samen met architecten. De resultaten zijn oogstrelend.
Van sieraardewerk naar bouwkeramiek
“Veel mensen kennen ons van sieraardewerk zoals borden en vazen, maar die maken we tegenwoordig alleen op bestelling. 90 tot 95% van onze productie bestaat nu uit bouwkeramiek.” Aan het woord is Jan Kok, commercieel directeur bij Koninklijke Tichelaar. 30 jaar geleden trad hij aan bij het bedrijf als laborant en jarenlang was Kok restaurator van Delfts aardewerk en bouwkeramiek. Met deze brede achtergrond kan hij architecten goed adviseren.
Het specialisme van Koninklijke Tichelaar, de levende glazuren op bouwkeramiek, is een relatief jonge activiteit. Met een respectabele leeftijd van bijna 450 jaar is het waarschijnlijk het oudste bedrijf in Nederland. Het begon als baksteenfabrikant in de 16e eeuw net de productie van de Friese geeltjes. Rond 1880 werd het gebruik van sieraardewerk beroemd, terwijl de fabriek in 1865 overschakelde naar vernieuwingsprocessen en later vooral bouwkeramiek ontwikkelde.
Toepassingen in moderne architectuur
Op de Salone del Mobile in Milaan toonden we sinds 2003 jaarlijks nieuwe collecties innovatief keramiek. Daarmee trokken we de aandacht van designers en architecten. Architect Koen van Velsen vroeg ons geglazuurde bakstenen die eruit zagen als geanodiseerd aluminium voor het Kenniscentrum van de Technische Universiteit Eindhoven; hiervoor maakten we een nikkel- en aluminiumglazuur en glazuurden hiermee 300.000 stenen. Later in Breda vroeg Van Velsen om een gelaagdheid van baksteenvlakken in een veelkleurig palet; acht verschillende glazuren werden gebruikt.
Specialismen als wit geglazuurde wandtegels met druppelglazuur en iriserende effecten komen in diverse projecten terug, waaronder de Bediencentrale voor de Nederrijn en de Lek bij Amerongen, en trappen bij Amsterdam CS die uitgevoerd zijn met geglazuurde tegels die licht breken in meerdere tinten jade. De 110 meter lange tunnel bij Amsterdam CS is een opvallend voorbeeld waar handgeschilderd tegelwerk een centrale rol speelt; het ontwerp is volledig handgeschilderd op handgevormde tegels.
Delfts blauw en hedendaagse innovatie
In Delft werkt Koninklijke Tichelaar aan Huis van Delft, waar circa 21.000 tegels in diverse formaten worden gebakken en handgeglaurd. Het project combineert Delfts blauw met een hedendaags kunstwerk van Studio Job. In 2021-2022 wordt het Huis van Delft opgeleverd en beginnen de binnenbetegelingen. Het bedrijf werkte ook aan Musis Sacrum in Arnhem en aan de gevel van Museum Arnhem met kleurrijke glas- en glazuurtoepassingen. Tegelijkertijd wordt met 3D-geprinte tegels geëxperimenteerd in samenwerking met Studio RAP voor poorten en gevels, zoals het project Poortmeesters in Delft, waarbij New Delft Blue ontstaat.
Toekomst en duurzaamheid
Is keramiek duurzaam? Ja. De duurzaamheid zit hem erin dat het materiaal lang meegaat en keramische gevels mooi blijven. De productieprocessen in Makkum kunnen nog duurzamer, aldus Harm van der Ploeg. Er is interesse in zowel elektrische als gasgestookte ovens en de mogelijkheden van reststromen zoals afgekeurd of gebroken materiaal voor hergebruik. Een nieuw concept voor herbruikbare gevelplaten, Skinz, is ontwikkeld voor gemakkelde montage en minder milieubelasting.
Open Atelier met werk van Humade, LabAir en Kirstie van Noort & Lotte de Raadt toont experimenten met baggerslib als keramiekmateriaal en met ijzerwater als glazuur-ingrediënt. In Museum Princessehof in Leeuwarden is een tentoonstelling rond 450 jaar Tichelaar en Sea Silt, Linking Elements rond baggerslibprojecten.
Samenvatting van de belangrijkste feiten
- Koninklijke Tichelaar is het oudste keramiekbedrijf van Nederland, opgericht in 1572 in Makkum.
- Aanvankelijk producent van steen- en gleibakkerijproducten; rond 1880 verschuiving naar sieraardewerk en later bouwkeramiek.
- Blijvende focus op ambacht en kennisoverdracht, met veel handwerk en unieke glazuren.
- Actieve rol in hedendaagse architectuur met diverse projecten wereldwijd en samenwerking met prestigieuze architectenbureaus.
- Onderzoeken naar duurzaamheid, circulaire bouw, en nieuwe productiemethoden zoals 3D-geprinte tegels en herbruikbare gevelpanelen.
