De drietrapsstrategie bestaat uit, je raadt het al, 3 stappen. De drietrapsstrategie is een maatregel om te voorkomen dat rivieren overstromen en dat water geleidelijk afgevoerd kan worden in tijden van een hoge wateraanvoer. Zo kan waterproblematiek voorkomen worden. De natuurlijke sponswerking en hydrologische processen spelen hier een centrale rol; retentie betekent eigenlijk vasthouden, maar ook in de grond van water. Dit gebeurt in oppervlaktewateren: bijvoorbeeld in uiterwaardes of meren. Het water dat bij stap 1 niet de bodem in kon stromen, wordt in deze stap gewoon tijdelijk opgeslagen. Het water dat niet de grond ingelopen is, of in oppervlaktewater opgeslagen wordt, wordt door de rivier afgevoerd naar de zee. In Nederland kan het water niet overal natuurlijk naar zee stromen vanwege onze polders.
De waterberging wordt vergroot door het vasthouden en vertragen van water in de bovenstroomse gebieden: de haarvaten van het hydrologisch systeem en het aanliggende land. De natuurlijke sponswerking van het stroomgebied komt neer op het vasthouden van neerslagwater in natuurlijke moerasvegetaties en bodems, waardoor de afvoer vertraagd en gelijkmatiger verdeeld wordt in de tijd. Deze aanpak sluit aan bij de trits vasthouden-bergen-afvoeren uit Waterbeleid 21e eeuw en dempt hoogwaterspieken doordat afvoervolumes per tijdseenheid afnemen als water over langere tijd wordt verdeeld.
In de discussie onder professionals gaat het niet om of natuurlijke buffers werken, maar of ze voldoende zijn om een betekenisvolle rol te spelen in nationaal waterbeheer. De voet van de helling is cruciaal bij het transportproces: een groot deel van het water van de bovenliggende helling en het bovenliggende plateau komt hier op relatief geringe diepte langs, op weg naar de beek in het dal. Kunstmatige drainage aan de voet van de helling versnelt de afvoer van water uit een groot gebied. Verdwijnen drainage kan het omgekeerde effect hebben. Afbeeldingen en figuren illustreren dit fenomeen en de basisprincipes van afvoervertraging.
Drie kerncomponenten van watertransport en verdeling
In principe kent het watertransport over de helling drie componenten: overland flow, through flow en base flow. De verdeling van neerslagwater over deze drie componenten wordt bepaald door infiltratie en percolatie van de bodem. Water kiest altijd de makkelijkste weg: infiltratie in de bodem en transport door de bodem (through flow) is de gebruikelijke route. Alleen bij extreme regenval of verharding kan het water als oppervlakte-afstroming (overland flow) blijven bestaan. Het water bereikt uiteindelijk de beek in het dal als stream flow.
Cruciaal: de voet van de helling. De voet van de helling bepaalt de snelheid en richting van afvoer. Bij extreme neerslag kan drainage aan de voet de afvoer versterken; het ongedaan maken van drainage kan leiden tot langzamere afvoer en betere buffering. Afbeelding 3 illustreert hoe het verwijderen van drainage in een klein gebied een groot verschil kan maken in de afvoer van de gehele regio.
Modellen, onzekerheden en internationale context
Cartegoria en verkenningen tonen aan dat modelstudies over natuurlijke berging vaak niet geschikt zijn om uitspraken te doen over effectiviteit door aanpassing van drainage onder aan de helling. Een combinatie van hydrologisch neerslag-afvoer-model (HBV) en golftransportmodel (SOBEK) kan wel geschikt ingezet worden voor berekeningen van infiltratie, verdamping en vertaling naar watergolven door het afvoerstelsel. Echter, de hydrologische sponswerking kan in dergelijke modellen onvoldoende meegenomen zijn, waardoor schattingen van effectiviteit beperkt zijn.
Internationaal gezien wordt de ecosysteembenadering gezien als een wenselijke aanpak, juist vanwege veerkracht en flexibiliteit in watervoorziening en klimaatadaptatie. Ecosysteemdiensten worden tevens omarmd in EU-beleid en sluiten aan bij vergroening van landbouw en ruimte voor groen in de landschapsinrichting. Ook de OESO benadrukt dat ecosystememaatregelen vaak kosteneffectiever zijn dan puur infrastructurele maatregelen. Natuurlijke sponswerking in het Europese middelgebergte kan kosteneffectiever zijn dan maatregelen verder stroomafwaarts.
Praktische aanpak en beleidskaders
De drietrapsstrategie is in Nederland vastgesteld door WB21 en wordt toegepast als leidraad voor oplossingen in zowel landelijk als stedelijk gebied: vasthouden, bergen en afvoeren. Het vasthouden van water gebeurt door bodembedekking en oppervlaktewaterlichamen; het bergen door uiterwaardenuitbreiding, dijkverplaatsing en wachtbekkens; en het afvoeren door kribverlaging en het wegnemen van obstakels in rivieren en uiterwaarden. Het principe is dat water eerst lokaal vastgehouden wordt voordat er naar buiten toewerking wordt gegaan. De samenwerking met regionale waterschappen en hoogheemraadschappen is cruciaal; de watertoets verplicht duidelijkheid over de gevolgen voor waterhuishouding en waterkwaliteit, zonder dat er op kwetsbare plekken gebouwd mag worden.
Bij klimaatverandering nemen neerslagpatronen en verdamping toe: vaker herfst- en winterregen en mogelijk grotere droogte- en hitteperiodes in voorjaar en zomer. In kustgebieden kan verzilting een risico vormen door infiltratie van zeezout als waterstand te laag wordt. Strategische zoetwatervoorraden en adaptieve ramingen blijven essentieel. De beleidsdiscussie benadrukt dat water vasthouden en bergen in natuurgebieden een bijdrage kan leveren, maar dat de effecten sterk afhankelijk zijn van schaal, timing en samenhang met andere maatregelen in het stroomgebied.
Kaders, tabellen en figuren: samenvatting van kenmerken en kosten
- Definities: vasthouden (opslag in bodem/oppervlakte), bergen (debietverlaging door opslag) en afvoeren (verplaatsing van water naar zee of lager gelegen gebieden).
- Figuur 2: Hydrologische processen bepalen watervoorraden en mogelijkheden voor conservatie en berging.
- Tabel 3: Kosten van hydrologische herstelmaatregelen in natuurgebieden (onder andere maaibeheer, greppels, wandelmogelijkheden, en onderhoud). De kosten zijn sterk afhankelijk van gebied, materiaal en schaal.
- Toepassing van watervasthouden in natuurgebieden vereist samenhang met landbouw en infrastructuur, en kan ecologische effecten hebben afhankelijk van duur en perioden van inundatie (groeiende relevante informatie via WWN en Klimaateffectatlas).
De Deltafact en de beleidskaders benadrukken dat structurele ingrepen - zoals vergroting van waterberging, en langere vasthoudperiode van water - nodig zijn naast korte termijn maatregelen. Het is cruciaal dat waterbeheer transparant blijft over kosten-baten en dat maatregelen inclusief landgebruikstransities in overweging worden genomen. Het uiteindelijke doel is om waterveiligheid te waarborgen, droogte te bestrijden en ecosystemen te beschermen, terwijl economische functies zoals landbouw en drinkwaterbelangen in balans blijven.
Als toekomstbestendige aanpak kan sponsherstel in het internationale waterbeheer een nuttig instrument zijn, mits de effectiviteit zich niet beperkt tot een lokaal gebied maar schaalbaar is over stroomgebieden. De combinatie van hydrologische herstelmaatregelen, natuurbeheer en aanpassing van landgebruik kan leiden tot een robuuster en veerkrachtiger watersysteem in het licht van klimaatverandering.
Maatregelen bij rivieren: Drietrapsstrategie & Ruimte voor de Rivier
Voordelen en aandachtspunten
Voordelen: vertraging van afvoer, verhoogde kans op buffering bij droogte, potentieel kostenvoordeel ten opzichte van uitsluitend infrastructurele oplossingen, versterkte biodiversiteit bij passende voorwaarden en samenhang met EU-beleid.
Aandachtspunten: effectiviteit op landschapsniveau, schaalgrootte, ecologische impact van inundaties op bijzondere ecosystemen, en de noodzaak van lange termijn monitoring om ecologische respons en waterkwaliteit te evalueren.
tags: #vasthouden #bergen #afvoeren #engels