Woensdag heeft koning Willem-Alexander in Arnhem het verbouwde en uitgebreide provinciehuis van Gelderland geopend. Naar ontwerp van Team V Architectuur (architect), OTH (interieur) en karres+brands (landschap) is het uit 1954 stammende rijksmonument gerenoveerd en uitgebreid met nieuwbouw.
Het nieuwe Gelders Huis, waartoe ook de naastgelegen Sabelspoort behoort, presenteert zich als een architectonisch en functioneel geheel. De drie bouwdelen zijn verbonden door luchtbruggen, waarvan die tussen het bestaande provinciehuis en de Sabelspoort al aanwezig was. De in 1952 herbouwde stadspoort maakte al deel uit van het door rijksbouwmeester J. Vegter ontworpen provinciehuis. De nieuwe, met glanzend aluminium beklede luchtbruggen symboliseren tevens het totaalontwerp; het Gelders Huis verrast en verbindt, aldus Team V.
Rond en tussen de gebouwen is een verhoogd maaiveld aangelegd, om de hoogteverschillen te overbruggen en het contact tussen binnen en buiten te verbeteren. Daarnaast leidt het de bezoeker direct naar de monumentale entreepoort van het provinciehuis. Ontvangsthal De entreepoort leidt naar de ontvangsthal op de voormalige binnenplaats van het Huis der Provincie. De lichte ruimte is overkapt met een dak van kunststof (ETFE) luchtkussens, gedragen door een constructie van staven en kabels. Met deze lichtgewicht constructie waren slechts minimale aanpassingen nodig aan het monument, meldt Team V. De staven hebben in het uiteinde een ledlamp en wijzen allen naar het middelpunt van de binnenplaats, waardoor het dak vanaf elk punt anders aandoet.
De spectaculaire kapconstructie is van dichtbij te bewonderen vanaf de rondgang op derde verdieping, waar medewerkers rondom plaats kunnen nemen aan de ‘langste werktafel van Nederland’. Op de binnenplaats staat een opvallend trapelement van blauwstaal, dat fungeert als informatiebalie, itgelegenheid en boombak. De trap leidt naar de nieuwbouw, waar het blauwstaal onder meer terugkeert in de trappen en aan de binnenkant van de luchtbruggen. Een ander terugkerend element is het zandlopermotief dat is overgenomen uit het Huis der Provincie. Samen met het blauwstaal slaat het motief een brug tussen het monument en de nieuwbouw.
Nieuw provinciehuis De verbouwing, waarmee het provinciehuis tevens is verduurzaamd, heeft 42,5 miljoen euro gekost. Eerder waren er plannen om een geheel nieuw provinciehuis te bouwen voor een bedrag van 74 miljoen euro, maar dat vonden de partijen in de gemeenteraad in een tijd van economische crisis te duur. Bovendien is de bestuurslaag aan het inkrimpen.
Gelderland was na de Tweede Wereldoorlog de eerste provincie die helemaal naar eigen smaak een provinciehuis mocht laten bouwen. Het oude provinciehuis was bij de Slag om Arnhem in 1944 verwoest. Reliëfs op de buitenmuur van het monument herinneren aan deze gebeurtenis en het herstel van de verwoeste stad. De bouw en renovatie zijn volgens een DBMO-contract uitgevoerd door een consortium onder leiding van VolkerWessels en hebben ongeveer twee jaar geduurd.
Het Huis der Provincie aan de Markt werd aan het einde van de jaren veertig door de architecten J.J.M. Vegter, H. Brouwer en T.T. Deurvorst ontworpen in opdracht van het Provinciaal bestuur van Gelderland. Het 'Gouvernementsgebouw' werd tijdens de gevechten in september 1944 zwaar beschadigd geraakt. Het nieuwe Provinciehuis kwam aan de Rijnzijde van de Markt naast de Sabelspoort en werd in 1950 opgeleverd. De gevels rond het betonskelet zijn bekleed met travertin of hebben vlakken met in reliëf gemetselde baksteen. Hoewel het Provinciehuis een ander karakter heeft dan de meeste bouwwerken van de Delftse School, berust de architectuur toch in vele opzichten op dezelfde beginselen.
Het gebouw heeft een binnenhof, waaraan zich de ingang bevindt. In de oost- en westvleugel werden de kantoorruimten en bestuurskamers gesitueerd. Aan de brede Zuidgalerij kwam de Statenzaal met uitzicht over de Rijn. Aan het gebouw hebben veel kunstenaars meegewerkt. Adviseur hiervoor was Bram Hammacher, directeur van het Kröller-Müller Museum in Otterlo. Pas nadat de bouwcommissie het type kunstwerk had bepaald, werd steeds een hiervoor geschikte kunstenaar benaderd. De gebeeldhouwde kapitalen aan de voorzijde van het gebouw zijn gemaakt door Hildo Krop. Het wapenschild boven het balkon is van Willem Reyers.
Architect J.J.M. Vegter vestigde zich in 1935 als architect in Leeuwarden en heeft vele jaren lesgegeven. Vegter’s visie op de openheid en ruimtelijke opeenvolging werd weerspiegeld in het ontwerp van het provinciehuis, waarin de Markt asymmetrisch en de binnenhof centraliserende ruimtes vormen. De openheid van het gebouw werd als ideaal beschouwd en paste bij de naoorlogse principes voor stedelijke bouwontwerpen in Arnhem.
In de periode na de oorlog groeide de behoefte aan extra kantoorruimte; nabij de Markt verrezen andere kantoorcomplexen zoals Marktstate, Rijnstate en Prinsenhof. De investeringen in kunst en materiaal benadrukten de kloof tussen burgerij en overheid, maar het Gelderse provinciehuis probeerde dit te overstijgen door openheid en transparantie uit te dragen.
Open Monumentendag blijft een belangrijkste gelegenheid om bezoekers het gebouw te tonen en de renovatiegeschiedenis te delen. Het is tevens een platform voor de Gelderse kunstcollectie en de circulaire benadering van meubilair: Gispen werkte aan de integratie van oud en nieuw materiaal, hergebruik van meubelstukken en aanpassing aan moderne werkplekken. De samenwerking van iDNova en GISpen heeft geleid tot een open, uitnodigende ontwerpfilosofie die inrichting, techniek en omgang met bezoekers combineert.
De opening van het vernieuwde Huis der Provincie werd begeleid door de gedachte dat het ontwerp ambtenaren, politici en inwoners uitnodigt tot ontmoeting, samenwerking en concentratie. De straat tussen monument en nieuwbouw werd opnieuw vormgegeven door luchtbruggen en een verhoogd maaiveld. De combinatie van monumentale erfenis en moderne duurzaamheid markeert de identiteit van Gelderland als ambassadeur van Gelderse kunst en cultuur.
Historische achtergrond en belangrijkste data
- 1944: Gouvernementsgebouw in Arnhem zwaar beschadigd tijdens de Slag om Arnhem.
- 1950: Oplevering van het nieuwe Provinciehuis aan de Rijnzijde van de Markt.
- 1952-1954: Herbouw en voltooiing van het oorspronkelijke provinciehuis naar ontwerp van J.J.M. Vegter.
- 2015-2017: Renovatie en uitbreiding met nieuw gebouw, met verbonden gangen en luchtbruggen.
- 2017: Ingebruikname van de vernieuwde uitbreiding; openheid en duurzaamheid staan centraal.
Architectuur en materialen
Het gebouw combineert travertin op de gevels met reliëfs en baksteen, en behoudt belangrijke elementen uit de oorspronkelijke inrichting. De drie bouwdelen verbinden zich door luchtbruggen en een centrale entreeruimte met ETFE dak. De binnenruimte wordt gekenmerkt door transparantie en een combinatie van historisch erfgoed en moderne, duurzame maatregelen.
Kunst en cultuur
De provincie Gelderland heeft een eigen kunstcollectie die zichtbaar en beleefbaar is in en buiten het gebouw. Beeldende kunst werd geïntegreerd bij de renovatie, met bijdragen van kunstenaars zoals Hildo Krop en Willem Reyers. Gispen speelde een sleutelrol in de inrichting en circulair hergebruik van meubilair, waardoor het interieur een eigentijds karakter kreeg zonder het monumentale karakter te verliezen.
Toegang en bezoek
Tijdens openingsuren kan het openbare gedeelte van het gebouw bezocht worden; rondleidingen door expliciete routes geven inzicht in de geschiedenis en renovatiewerkzaamheden. Open Monumentendag biedt extra mogelijkheden om het gebouw te verkennen en de kunstcollectie te bekijken.
tags: #verbouwing #provinciehuis #gelderland