De stad kende pas vanaf de 18e eeuw een adresaanduiding met huisnummer. In het oude centrum, de dwarsstraatjes en steegjes zijn ze vooral te vinden, want daar mochten bedrijven zich vestigen. Vaak zijn de kleuren op de stenen verdwenen. De Vrienden van Stadsherstel hebben de restauratie van zo’n dertig stenen mogelijk gemaakt en weer kleur gebracht aan de stad. Daarom organiseerden we in 2017 de Vriendenwandeling “Gevelstenen in Mokum”.
Historische fragmenten en restauratieprojecten
Een loodsman in zijn element: met zijn peillood de wilde baren trotserend. Dit is de voorstelling op een gevelsteen die vier eeuwen bewoning op deze plek overspant. Het was een loods die hier aan de Brouwersgracht 95 een huisje liet bouwen en een steen liet plaatsen. Het huis onderging een metamorfose in de daaropvolgende eeuwen maar in 2002 keert ‘de lootsman’ terug in de gevel op initiatief van de toenmalige bewoonster. Dit huis konden wij aankopen dankzij giften aan de Vrienden van Stadsherstel, die binnenkwamen toen André Batenburg afscheid nam bij zijn bank. Hij was een belangrijk Stadshersteller die bij zijn afscheid hier zijn zwarte geld zilver schilderde.
Voordat dit huis er stond was het een tuin van de weduwe van een belangrijk burgemeester van Amsterdam en medevormgever en ondertekenaar van de “grondwet” van de Republiek der Verenigde Nederlanden. In deze straat heeft Stadsherstel maar liefst 5 panden gerestaureerd. Allen ten behoeve van muziekstudenten. In de gevel kwam een gevelsteen van een Jonkheer, toen onze collega Barbara Jonkheer in 1991 met pensioen ging. Deze restauratie van de 5 panden was de reden dat een buurtgenoot haar huis aan ons gunde. Dat huis, Brouwersgracht 46, wordt op dit moment gerestaureerd. Dit pand uit 1725 was het 400e pand dat het 40 jarige Stadsherstel in 1996 in bezit kreeg.
De gemeente gaf ons als jubileumgeschenk een gevelsteen met daarop een ton, een zogenaamd ‘Heydelberghs vadt’ , maar wat is dat, en waar kwam die steen nou vandaan? Dit hoekhuis is van vele vermogende Amsterdammers geweest. Het heeft altijd gehoord bij het hoekhuis aan de Kloveniersburgwal. Nu is het een woonhuis, met een voorgevel naar ontwerp van de architect A.C. Bleijs, architect van o.a. de Sint Nicolaaskerk. Dit monument met een lage trapgevel met vleugelstukken in de top wordt bekroond door een leeuw met een wapenschild en een lelie in de gevel. Door de verregaande bouwvalligheid was het pand door de vorige eigenaar volledig in de stutten gezet. Wij restaureerden het in 1975 en als kers op de taart kreeg het in 2016 dankzij Vriend, Ruud van Helden, kleur. Een van de rijksten van de Republiek liet dit huis bouwen door niemand minder dan Philips Vingboons. Het is gedecoreerd door onder andere de schilder Jacob de Wit en beeldhouwer en stuckkunstenaar Ignatius van Logteren. De Vrienden hebben een kunstwerk van Ignatius behouden voor Amsterdam. Wij hebben bijna veertig geveltoppen, gevel- fragmenten en gevelstenen bewaard voor het stadsbeeld. En nu komt daar weer één bij, dankzij een bijdrage van onze Vrienden.
In de Gouwenaarssteeg, een van de smalle stegen aflopend van de Nieuwendijk naar de Stromarkt, staat op nummer 23-25 een onopvallende trapgevel. Wel is in deze gevel uit 1661 een fraaie gevelsteen aangebracht. Voorstellende een van de zeven christelijke deugden. Het 18e eeuwse huis heeft een gevelsteen waarop de heerlijkheid Udinck staat afgebeeld. Je zou toch denken dat het makkelijk te achterhalen is welke plaats hier afgebeeld wordt, helemaal als je weet wie hem in de gevel geplaatst heeft. Maar helaas is dat niet zo. Lees meer over onze zoektocht .
Een tekening van Reinier Vinkeles uit 1765 toont ons de fraaie zijgevel van het pand Kalkmarkt 13 / Binnenkant 51. De tekening herbergt een klein raadsel: naast de buitentrap naar de bovenhuizen is een gevelsteen te zien met het jaartal 1592. Waalseiland werd echter pas aangeplempt in 1644. De steen is de op één na oudste in Amsterdam en heeft een duidelijke link met de scheepvaart: het toont een waterschip. Het markante Rosenstock-Huessy Huis ligt in de Burgwalbuurt, binnen de historische omwalling van Haarlem en strekt zich uit tussen Hagestraat en Antoniestraat. Het complex bestaat uit een verzameling gebouwen met een rijke geschiedenis in de zorg voor kwetsbaren in de samenleving. In de tijd dat hier het R.K. weeshuis gevestigd was, waren jongens en meisjes streng gescheiden met een eigen ingang. Toch wisten twee wezen elkaar elkaar te vinden: wat begon met een zelf-gekneed broodje resulteerde in een gelukkig huwelijk.
Lang was in dit hoekpand een bakkerij gevestigd. Met bijbehorende poes om de muizen weg te jagen. Bij de restauratie werd de naam die het pand ooit droeg, ‘de Sieperse Kat’, in ere hersteld met een cartouche hoog in de top. Die overigens van een ander pand afkomstig was. Na de bakkersgeschiedenis opende hier Vroom zijn eerste winkel. Niet veel later werd zijn naam - tezamen met die van zwager Dreesmann - een begrip. Dit huis in de Korte Keizersstraat bezit maar liefst 2 gevelstenen met een keizer daarop afgebeeld. De oudste laat mooi zien hoe trots Amsterdam op haar kroon was en laat ook mooi de andere keizerlijke attributen zien. De andere steen vertelt een heel ander verhaal, namelijk dat van het zogenaamde Kilroy-figuurtje.
Meer verhalen uit gevelstenen en rijksmonumenten
Oudezijds Voorburgwal 34 werd in de hongerwinter gesloopt en jarenlang stond er alleen een onderstuk dat als garage in gebruik was door de familie van Marken. Stadsherstel heeft het pand gereconstrueerd, waarbij de kap vliegend de wallen overging. Zo is de gevelrij weer compleet. Echt Stadsherstelwerk dus. Het huis dat ooit een dubbelpand was, bestond niet meer toen wij eigenaar werden. Er stond alleen nog een onderstuk, zoals ook op de buurkavels. Wij konden een huis dat elders uit de stad weg moest hier herplaatsen. En zo is de gevelrij weer mooi aangeheeld. In dit monument met een midden 19e eeuwse sobere lijstbekroning met consoles en topgevelachtige dakkapel, woonde in 1923 de oudste bewoonster van Nederland. In het huis met drie Bijbelse voorstellingen in de gevel bracht zij haar laatste jaren, psalmen en geestelijke liederen zingend, door.
Stadsherstel koopt in 1983 dit monument in een verpauperd gebied en restaureert het vijf jaar later. Bewoner Ruud van Dijk is huurder vanaf 1975 en keert terug na restauratie. Begin 19e eeuw is VOC-ambtenaar en reisboekenschrijver Jacob Haafner één van de kleurrijke bewoners. Hij is kritisch op zending, slavernij en kolonialisme en schuift dat niet onder stoelen of banken. Dit huis met een gevelsteen met daarop de evangelist Sint Lucas in de zijgevel, had deze steen in de 17e eeuw nog in de voorgevel, waaruit hij op een gegeven moment verdween. Maar gelukkig werd de steen teruggevonden en nu siert Lucas als beschermheilige van de schilders en beeldhouwers weer het pand.
Graag zetten wij onze monumenten in de ‘spotlights’. Met dit pand aan de Haarlemse Spiegelstraat is dit vrij letterlijk het geval: in de gevel prijkt namelijk een steen met daarop een kok, een bed èn.. een podiumlicht. Benieuwd wat deze voorstelling betekent en wat de uil, Malle Babbe en de typemachine van Lennaert Nijgh hiermee te maken hebben? In dit monument wonen nu leden van het Vrouwendispuut Bever. Maar het oude winkelpand is vooral bijzonder omdat Johanna Borski er in de 19e eeuw eigenaar van was. Zij wordt ook wel de ‘financier van Nederland’ genoemd. Door haar bestaat de Nederlandsche Bank, een project van Koning Willem I, nog steeds. En ze verdiende er ook mooi aan.
Dit rijksmonument met een houten onderpui en klokgevel met hoekvoluten en als bekroning een gebogen fronton laat goed het belang van het stadsherstellen zien. Hoekhuizen pakte Stadsherstel vanaf haar oprichting in 1956 op. Opgeknapt fungeren ze als boekensteunen voor twee gevelrijen. Het effect is dus tweemaal zo groot. Dit rijksmonument is een voorbeeld van een bedreigd pand dat te lang ‘onbeschermd’ is geweest. Kunsthistorisch en geschiedkundig blijkt dit één van de meest waardevolle woonhuizen van Amsterdam te zijn. De kunsthistorische waarde wordt bepaald door de grotendeels nog aanwezige 16e-eeuwse skeletconstructie, terwijl bewoning door de bekende familie Bicker het pand geschiedkundig interessant maakt.
In dit huis werd in december 1814 de grondlegger van de Nederlandse Hypotheekbankbedrijven geboren, de heer Philip Johannes Bachiene. Een steen in de gevel herinnert daaraan. In die tijd was er nog geen groente- en fruitwinkel in het pand gevestigd, maar nu wel, en dat al meer dan zeventig jaar. De oud-bewoonster van dit pand vroeg ons te zorgen voor haar gevelstenen. In de ene staat een verwijzing naar de achternaam Schelhaas, de andere steen heeft de enige activistische gevelsteentekst in de stad. De steen met de haas is gehakt door Sjuwke Brinkgreve-Kunst, de vrouw van onze geestelijk vader Geurt Brinkgreve. Willy Schelhaas liet voor het onderhoud van haar stenen een geldbedrag na. Gevelstenen zijn met een bepaalde reden in een pand aangebracht. Vaak wordt na archiefonderzoek het verhaal erachter pas duidelijk. Zo was het ook met de gevelstenen van Jan Corneliszn Duyts in de Kerkstraat 402-408. En als verrassing kwamen er nog leuke details tevoorschijn toen wij eeuwen van overschilderingen weghaalden.
De bouwkundige staat van dit hoekhuis was zodanig slecht dat ze jarenlang met dubbele stut aan de Kerkstraat overeind werd gehouden. Samen met het pand Kerkstraat 328 is er per verdieping een woning gerealiseerd. Ter herinnering aan alle panden die in de vorige eeuw in de stut stonden hebben we de gevelsteen van de Stutter in de zijgevel van dit winkelwoonhuis aangebracht. Kerk De Duif heeft de jaren zeventig van de twintigste eeuw ternauwernood overleefd. Ook het lot van de pastorie met het historisch interieur, zo verbonden met de geschiedenis en de functie van De Duif, hing aan een zijden draadje. Beiden zijn gerestaureerd en hebben een mooie functie gekregen. In de gevel van de pastorie is een bijzondere gevelsteen aangebracht. In de Tuinstraat op nummer 57 zit een mooie gevelsteen met een afbeelding van een groen laken. De gevelsteen zat eerst op een vreemde plek in het pand en daarvoor…? We proberen het mysterie te ontrafelen van dit Jordanese pandje.
In allerlei historische beschrijvingen lees je dat in de Sint Nicolaasstraat veel koffie- en theehuizen zijn. Ook werd aangenomen dat de steen in nummer 88-90 een reclame was voor een gespecialiseerde koffiehandelaar maar na onderzoek blijkt deze aanname verkeerd. Het is een reclame-uiting van pakker Gijsbert Rebel die hier zijn winkel had. De eigenaar die het pand zijn huidige uiterlijk gaf runde een menagerie in de binnentuin van zijn herberg elders in de stad en handelde in exotische dieren. Zijn klanten waren niet de minsten, en daar hing een prijskaartje aan. Linnaeus, een frequent bezoeker van de menagerie, verzuchtte dan ook: “Hij heeft hele mooie dieren, maar als ik naar de catalogus kijk staan de haren op mijn hoofd overeind en knagen de luizen”. Een korenhandelaar, een uitdrager en een tabaksaffaire het komt allemaal voorbij in dit rijksmonument in een oud straatje in Amsterdam. Verbazingwekkend dat daar zelfs na onze restauratie in de jaren tachtig nog auto’s doorheen rijden. Wij kochten dit typisch 17e eeuwse pakhuis onder zeer gunstige voorwaarden van onze betrokken aandeelhouder de Nederlandse Handelsmaatschappij. We restaureerden het en brachten de woonfunctie terug in de stad. Het was van koopman Hendrik Staets en later o.a. woonhuis van onze oud directeur die óók een passende gevelsteen in de gevel kreeg.
Rond 1620 laat Egbert Daelder het huidige Prinsengracht 1A bouwen en hij noemt het ‘De Justitie’. Zijn dochter en erfgename wordt een van de eerste onafhankelijke zakenvrouwen en met succes. Later hangt hier ‘De Koning van Engeland’ uit en sinds de restauratie staat de Heilige Petrus in de gevel: een gevelsteen die werd aangetroffen in de achtergevel van het buurpand. Het formeert een mooi drieluik met de twee religieuze stenen in de gevels van nummer 3 en 5. Dit rijksmonument van rond 1670 en gelegen vlakbij de Noordermarkt moet als het goed is, aan haar bewoners en eigenaren veel geluk gegeven hebben. Zó versierd is het met allerlei attributen die voorspoed, weelde, overwinning en overvloed moesten afdwingen. Wij konden het aankopen en restaureerden het succesvol. Dus ons heeft het in ieder geval geluk gebracht. Van nummer 5 is de voorgevel herbouwd. De constructieve toestand was zo slecht dat dat niet anders kon.
Huis Sonnebergh is gebouwd in Amsterdams Renaissance stijl in opdracht van Jan Gerritsz Sonnenbergh. Hij liet als familiewapen de gevelsteen Sonnenbergh aanbrengen in de gevel. Ook was dit in de 19e eeuw het eerste Amsterdamse bordeel waar de dames voor de ramen zaten. Het huis werd met een stutconstructie op zijn plaats gehouden voordat wij het in 1962 restaureerden. Toen brachten we ook de trapgevel terug. Een ander rijk monument, Rosenstock-Huessy Huis, ligt in Haarlem en heeft een lange geschiedenis in zorg voor kwetsbaren. We zijn er trots op dit Joodse erfgoed te kunnen redden en te behouden. De plek waar Allegro’s zuurbakkerij en karrenopslag lag, is bewaard en wordt nu weer bewoond.
In het schilderachtige lintdorp Ransdorp, nu onderdeel van Amsterdam, staat dit fraaie voormalige raadhuis. Het kreeg een extra statig voorkomen omdat het dienstdeed als vergaderruimte voor de Unie van Waterland. Een gevelsteen herinnert aan deze periode. Wij konden het overnemen dankzij een grote aankoopbijdrage van onze Vrienden. Toen we dit pand kochten in 1963 was het zo bouwvallig dat het ontruimd moest worden. We konden het gelukkig redden samen met de buurpanden op deze mooie hoek van Brouwersgracht met Prinsengracht, zodat we de verhalen kunnen vertellen van de vele eigenaren en bewoners: van een vermogend wijnhandelaar tot een schreeuwende uitbaatster van een mangelzaakje in de kelder. En van Joan Blaeu die een einde maakte aan het eens wereldberoemde drukkersbedrijf tot de kolenhandel met volle dekschuiten voor de deur.
De panden Binnen Vissersstraat 11, 13 en 15 werden in 1992, met steun van de Vereniging van Vrienden van Stadsherstel aangekocht en werden toen gedemonteerd. In 1996 kon worden gestart met de herbouw. Dit huis werd in 1977 ontdaan van zijn bekroning en helemaal ingepakt, waarna het 17 jaar lang niet meer zichtbaar was. Gelukkig konden wij het overne...
Gevelstenen en huisdieren: een luchtige noot
Bij huisdieren denken we direct aan huis en thuis. Schildpad altijd onder dak. De verhouding tussen honden en katten is niet altijd harmonieus. Katten komen we op grote schaal tegen overal hun gemak van. Tevreden spinnend op een fluwelen kussen luieren in de zon. maar zo een kater kunnen opleveren.
Groningse Onderdendam als in het Overijsselse Ommen tegenkomen. Katten zijn niet alleen maar lief en leuk om naar te kijken, het zijn ook jagers. Duivenmelkers zien hun speciaal gekweekte vogels graag winnen. ... op gevelstenen.
De verhalen achter gevelstenen vormen een kleurrijk palet van stedelijke geschiedenis: van expedities, handel en religie tot dagelijkse ambachten en huiselijke verhalen die mureren door de eeuwen heen.