Vanaf de dertiende eeuw groeide Alkmaar uit tot een belangrijke regionale marktplaats. In de omgeving van de stad waren agrarische dorpen gevestigd. De boeren verkochten hun producten in de grote stad. Hierdoor floreerde de kaasmarkt. Tegenwoordig is de kaasmarkt van Alkmaar vooral een toeristische aangelegenheid.
De geschiedenis van dit historische pand gaat terug tot de veertiende eeuw, toen hier de Heilige Geestkapel was gevestigd: een gasthuis en ziekenhuis, waar reizigers en zieken door katholieke geestelijken werden verpleegd. In 1566 werd dit gebouw ingericht als waaggebouw. Door het dappere gedrag van de inwoners tijdens het beleg door de Spanjaarden, herkreeg de stad in 1581 het waagrecht, dat de stad na een opstand verloren had. Op de gevel van het Waaggebouw herinnert een Latijnse inscriptie aan deze gebeurtenis. Ik geef u de Nederlandse vertaling: “Moed en kracht schonken aan regering en burgerij van Alkmaar het verloren waagrecht weer.”
De verbouwing van Heilige Geestkapel tot Waaggebouw werd in 1583 voltooid. Bij deze verbouwing kreeg het Waaggebouw de fraai versierde renaissance gevel. Deze gevel werd aan het einde van de negentiende eeuw gerenoveerd. Hierbij behield het Waaggebouw de zestiende-eeuwse karakteristieken. In de zestiende-eeuwse toren hangt een zeventiende-eeuws klokkenspel dat een paar keer per dag haar eigen wijsjes laat horen.
De kaasmarkt en de historische kaashandeling
De kaasmarkt in Alkmaar wordt elke vrijdagmorgen, vanaf de eerste vrijdag in april tot en met de eerste vrijdag van september, gehouden. Op de kaasmarkt in Alkmaar wordt niet meer echt gehandeld. De kaasmarkt is verworden tot een demonstratie voor toeristen. De demonstratie wordt uitgelegd in het Nederlands, Duits en Engels. Historisch geklede kaasdragers lopen heen en terug met kazen. De kazen worden gedragen door twee dragers op houten berries. De kazendragers dragen zeventiende-eeuwse kostuums: witte pakken en strooien hoeden.
De Waagtoren is een iconisch onderdeel van het stadsbeeld. Oorspronkelijk gebouwd als kapel van het Heilige Geestgasthuis in de 14e eeuw, diende het gebouw destijds als opvangplek voor arme reizigers en als ziekenhuis. In de 16e eeuw verloor het zijn religieuze functie en werd het, met toestemming van de bisschop van Haarlem, omgebouwd tot waaggebouw waar goederen - met name kaas - werden gewogen. Sinds 1582 is de voormalige kapel daadwerkelijk in gebruik als waag. Tegenwoordig huisvest De Waag het Hollands Kaasmuseum en de VVV. De toren is beroemd om zijn ruiters, het fraaie carillon en zijn karakteristieke aanblik tijdens de kaasmarkten die zomers plaatsvinden op het plein ervoor.
Renovatiegeschiedenis en restauratieprocedures
Eens in de twaalf jaar staat de Waagtoren in de steigers. “Ons beleid schrijft in principe voor dat we alle monumentale panden om de vier jaar schilderen,” vertelt Peter Smidt, coördinator onderhoud en projecten afdeling Vastgoed. “Maar het is een beetje te gek om de Waagtoren elke vier jaar in de steigers te zetten, dus dat doen we eens in de twaalf jaar. Dan kunnen we meteen het metsel- en loodwerk inspecteren.”
Bij de huidige opknapbeurt bleken de werkzaamheden ingrijpender dan eerder ingeschat. De steigers exposeerden dat al het voegwerk verwijderd moest worden en het loodwerk in slechtere staat verkeerde dan gedacht. Verder is er een heleboel houtrot aangetroffen dat hersteld moest worden, met name aan kozijnen en architraven, oftewel de versieringen. Restauratiearchitect Peter de Vries legt uit: “Voor het herstel van het voegwerk gebruiken we mortel op basis van schelpkalk. Kalkmortel kan vocht op blijven nemen en raakt nooit helemaal uitgehard, waardoor het materiaal minder aan slijtage onderhevig is.”
Voor het herstellen van de aangetaste natuursteen werd Jahnmortel gebruikt, een speciale reparatiemortel voor zandsteen. De toegepaste natuursteen is Bentheimer zandsteen met een gele kleur en ribbelwerk (frijnslag). De stenen werden oorspronkelijk gebakken in een open veldoven; de buitenkant, de bakhuid, moet hard blijven. Verflagen uit eerdere eeuwen bemoeilijkten het zicht op scheuren, en het bleek dat blindankers binnenin zijn gaan roesten, wat schade aan de stenen veroorzaakte. De grotere brokstukken zijn gelijmd en ontbrekende stukken zijn vervangen met reparatiemortel van Jahn.
In totaal zal de Waagtoren ongeveer zes maanden in de steigers staan, afhankelijk van weersomstandigheden. Het project begon met de bedoeling dat de toren voor het toeristische hoogseizoen weer toegankelijk zou zijn. Door tegenvallende werkzaamheden en ijzige kou ontstonden oponthoud. Als het weer meewerkt, wordt volgende week het bovenste deel van de toren van de steigers ontdaan na terugplaatsen van het torenkruis. Daarna volgen de wijzers en cijfers van de klok. Het oponthoud wordt vooral toegeschreven aan de kou van de winter en de omvang van het werk. “Bij windkracht 6 mogen wij de steiger niet op en kan deze niet worden afgebroken,” aldus Smidt.
Een speciaal moment in de restauratie was de terugplaatsing van de trompetter op de toren na een intensieve schilderbeurt door Brechtje de Bruijn van schildersbedrijf G. de Bruijn uit Lutjewinkel. De trompetter oogt nu met bladgoud en frisse kleuren, terwijl de onderkant van de toren nog aangepakt moet worden. Het schildersbedrijf is sinds 1993 actief en blijft zich specialiseren in monumentale restauraties. De familie De Bruijn werkt aan de tweede fase van het schilderwerk aan de Waagtoren.
De Waagtoren, inclusief de toren met ruiters en klokkenspel, is een integraal onderdeel van de uitstraling van Alkmaar. Oorspronkelijk gebouwd als kapel, heeft het pand zich ontwikkeld tot een Waaggebouw en anno nu herbergt het Hollands Kaasmuseum en de VVV. Het gebouw blijft doorlopend onderhouden en gerestaureerd worden in overleg met erfgoedorganisaties en de gemeente. De Waagtoren heeft zo een lange geschiedenis van stoffige wind en roerende kazen, maar ook van moderne toeristische bekendheid en cultureel erfgoed.
In oktober 2017 werden de steigers weer geplaatst voor een actuele opknapbeurt; die bleek echter ingrijpender dan verwacht. Een reportage van erfgoedverslaggeefster Judith Flapper uit januari 2018 beschreef onder andere de beklimming van de Waagtoren in restauratie, met kennismakingen met vaklieden uit Duitsland en Friesland die aan het voegwerk, lood en metselwerk werkten op de toren, en met de uitdagingen van de kou en de beperkte werktijden.
- De Waagtoren is rond 1582-1583 als waaggebouw in gebruik genomen en heeft een renaissancegevel.
- De toren bevat een zeventiende-eeuws klokkenspel en wordt dagelijks door toeristen bezocht tijdens de Kaasmarkt-periodes.
- Renovaties gebeuren ongeveer om de twaalf jaar vanwege onderhoud en behoud van helderheid van het metselwerk en loodwerk.
- Gebruik van kalkmortel en Jahnmortel zijn cruciaal voor het behoud van zandsteennatuursteen van de toren.
De Waagtoren blijft een symbool van Alkmaar's geschiedenis als kaasstad en marktplaats, met een combinatie van historisch verweer en hedendaagse toeristische aantrekkingskracht. De restauratieavonturen geven inzicht in de complexiteit van monumentaal onderhoud en het belang van zorgvuldig gekozen materialen en methoden om de integriteit van het erfgoed te waarborgen.