Lang voordat in 1795 huisnummers werden ingevoerd, hadden de Haarlemmers al een manier gevonden om zich van hun buren te onderscheiden en zich vindbaar te maken in de steeds vollere stad. Ze gaven hun huis een naam. Zo’n huisnaam kon eenvoudig op een deur of een muur geschilderd worden, maar wie meer wilde opvallen, schilderde een afbeelding op een plank die aan een stok gehangen werd. Het uithangbord was geboren. Toen aan het eind van de zestiende eeuw steeds meer houten huizen in steen werden herbouwd, begon men de huisnaam in een stuk natuursteen te beitelen. Die kreeg een plek in de nieuwe voorgevel. De gevelsteen deed zijn intrede. Men woonde In de Priktol, daar waer Het Bonte Kalff uijthangt of in het huis waer Het Ossehooft in de gevel staet.
Naarmate de stad dichter bevolkt raakte, werden de Haarlemmers steeds creatiever in het bedenken van huisnamen. Verreweg de meeste namen zijn in de vergetelheid geraakt en slechts een handvol uithangborden heeft de eeuwen overleefd. Maar op het gebied van gevelstenen valt er nog veel te genieten in Haarlem. Ontdek in het historische centrum de 23 Stadsherstelpanden. Tijdens de Stripdagen van 3 t/m 12 juni zijn de bijzondere glas-in-lood-stripramen in de Bakenesserkerk te bekijken. Om Stadsherstel in Haarlem nog beter te leren kennen is er een plattegrond gemaakt om een wandeling te maken langs de monumenten. Bekijk hieronder de plattegrond voor het adres en lees de beschrijvingen over onze andere panden in Haarlem. De Haarlemse Stripdagen worden gehouden van 3 t/m 12 juni. Onze Bakenesserkerk met glas-in-lood-stripramen is dan ook te bezichtigen. Met de twee laatste aankopen van Huis ter Kleef en het Rosenstock-Huessy Huis heeft Stadsherstel op dit moment maar liefst 23 panden in Haarlem.
Historische lijnen: sporen van gevelstenen en huisnamen
1. Het rijksmonument gelegen op de hoek met de Lange Begijnestraat bestaat uit het hoekhuis, een dwarshuis en een buitenruimte omringd door een muur. Het is een 17e-eeuws pand onder een zadeldak met gepleisterde gevel. In de zijgevel zit een gevelsteen met een afbeelding van een liefdeshart en de tekst MCMLXXII IN ALLES GHETROU. De gevelsteen is in 1969 vervaardigd door de Haarlemse beeldhouwer Jan Hendrik van Borssum Buisman. De steen herinnert aan de restauratie die mogelijk werd gemaakt door een lening tegen een lage rente voor het niet subsidiabel gedeelte van de levensverzekeringsmaatschappij 'De onderlinge van 1719' te Haarlem.
2. Oorspronkelijk is de Bakenesserkerk gebouwd als katholieke kerk, maar in 1577 bij de reformatie ging de kerk over naar de hervormden. De kerk werd in 1997 door de Hervormde Gemeente afgestoten. Na enkele particuliere eigenaars en de Gemeente Haarlem in 2009 nam Stadsherstel de kerk over. De kapel is gebouwd in de 13e eeuw. De kerk zelf dateert waarschijnlijk uit de 15e eeuw. Omstreeks 1530 kreeg de kerk een rijk versierde toren (tweelingtoren, lijkt op de toren van de St Bavo). De poort aan de oostzijde dateert uit 1620 en is van de in Haarlem populaire bouwmeester Lieven de Key. In de zeventiende eeuw werd de kerk uitgebouwd: er kwam aan de noordzijde een tweede beuk bij en zo kreeg zij haar huidige vorm. De kerk bestaat nu uit twee beuken met een toren aan de westkant. Het oudste deel is de hoofdbeuk aan de zuidkant met een vijfzijdig gesloten koorpartij.
3. Het pand aan Spaarnwouderstraat 11-13 vormt een complex met een lange geschiedenis: het is herbestemd tot vijf appartementen op de verdiepingen en een bedrijfsruimte op de begane grond en de tussenverdieping. De Spaarneoever was ooit een dijkje; het achterhuis toont nog een kelderkamer die nu ver onder de opgehoogde tuin ligt. In de loop der eeuwen is veel aan het pand gewijzigd. Een nieuwe entree voor de vijf woningen op de verdiepingen werd gemaakt tussen Spaarne 11 en het buurpand, door overkapping van het steegje. Het pand is gebouwd als bierbrouwerij in de 14e eeuw en kent bouwsporen die moeilijk afleesbaar zijn; achter de huidige voordeur lag ooit een steeg met afzonderlijke gebouwen.
4. Het historisch gegroeid complex bestaat uit meerdere gebouwen die op een smalle strook na een binnenplaats omsluiten. Het complex omvat momenteel 17 sociale huurwoningen met een refter, een werkplaats, een waslokaal, kantoorruimtes, een kinderopvang, een restaurant, een opvangunit voor vluchtelingen, een kapel als bijeenkomstzaal, een bibliotheek, een danszaal en een atelier. De Hagestraat en Antoniestraat vormen de toegangsassen en een grote binnenplaats en binnentuin kenmerken het geheel. Restaurant de Kloosterkeuken in de Hagestraat en de Kloosterkeuken als leerwerkbedrijf geven jonge mensen een kans. Eeuwenoude gastvrijheid zit in de muren van de voormalige pelgrimsvoorziening St. Jacobsgasthuis, met een directe link naar Santiago de Compostela.
Geroepen beroepen en stille getuigen
In het naslagwerk van Van Graafeiland komen ook beroepen aan bod die zijn uitgestorven, zoals de porder die vroege ochtenden bewoners wakker maakte door met een lange stok tegen ramen te tikken. Gevelstenen waren naast uithangborden belangrijke manieren om markante verhalen en beroepen in Haarlem te vereeuwigen. De drie gevelstenen Jonas en de walvis, die samen een stripverhaal vormen op de hoek van Spaarne 35 en Hoogstraat, illustreren dit type historische verbeelding. Hiëronymus Wierix leverde de gravure voor de tekening die Maarten de Vos in Antwerpen had gemaakt; dit inzicht kwam uit vergelijkingen met werken in het British Museum en het Louvre, waardoor het ontwerp van de gevelsteen uiteindelijk in Haarlem werd geplaatst.
In de Hagestraat 47 zijn twee gevelstenen te zien die het bakkersambacht verbeelden: een bakker die brood uit de oven haalt en een bakkersknecht die deeg kneedt. De stenen uit 1611 verbonden met bakker D.A. Braakenburg verplaatsten later naar het bedrijfsmuseum van Joh. Enschedé BV en werden in 2005 teruggeplaatst. De Sint Jakobsschelp, symbool van pelgrims, kreeg in 2008 na restauratie een plek terug in de Hagestraat 10. De Dijkstraat/ Antoniestraat herinnert aan het Sint Jacobs Gasthuis uit 1436, waar pelgrims werden ontvangen op weg naar Santiago de Compostela.
Gevelstenen als geschiedenisdragers
Bij de gemeentelijke patrimoniumverzameling hoorde een poging om gevelstenen terug te brengen naar hun oorspronkelijke glans: de meeste stenen zijn rond 1600 geplaatst, toen de houten huizen door steen werden vervangen na branden en toen Vlaamse vluchtelingen Haarlem histocratie verrijkten. Het eerste boek over Haarlemse gevelstenen verscheen in 1994; sindsdien is er veel archiefonderzoek gedaan, wat resulteerde in een groter naslagwerk met honderden afbeeldingen. De werkgroep geveltekens Haerlem blijft actief en heeft tientallen stenen gerestaureerd en teruggeplaatst, waarbij vaak ook huisnamen aan het licht komen die tot dan toe onopgemerkt bleven.
Het verhaal van Haarlem in de gevel staat in het boek Waar Haarlem in de gevel staat, geschreven door Peter van Graafeiland. Het beschrijft niet alleen nog aanwezige gevelstenen, maar ook vele verdwenen exemplaren, en belicht de achtergronden van eigenaars en bewoners. De publicatie illustreert met honderden afbeeldingen en biedt een overzicht van de brede spreiding van geveltekens door de bevolking, van eenvoudige ambachtslieden tot invloedrijke figuren. De Historische Vereniging Haerlem zet zich in om deze kennis te behouden en uit te dragen, mede dankzij samenwerking met de Sociëteit.
In 2025 werd aangekondigd dat de auteur een lezing zou geven bij de Sociëteit en dat de uitgave van Het boek Waar Haarlem in de gevel staat een significante aanvulling is op de bestaande kennis. De publicatie bevat een uitgebreide beschrijving van nog aanwezige gevelstenen in de Haarlemse binnenstad en van vele verdwenen exemplaren, vergezeld van honderden afbeeldingen.
Toon en trekking: hedendaagse routes langs gevelstenen
Er zijn handzame plattegronden en wandelroutes ontwikkeld om langs Stadsherstelpanden en gevelstenen te wandelen. De wandelingen brengen bezoekers langs monumenten en geven achtergrond bij de verhalen achter de stenen. De route langs de Spaarne en door het historische centrum laat zien hoe gevelstenen, uithangborden en steenfriezen functioneerden als zichtbare historische geheugenplaatsen in Haarlem.
- 23 Stadsherstelpanden in het historisch centrum.
- Stripdagen en glas-in-lood-stripramen in Bakenesserkerk.
- Plattegrond met adressen en beschrijvingen van monumenten.
Vandaag blijft Haarlem een stad waar geveltekens en huisnamen een levendige herinnering vormen aan een tijd waarin nummering nog niet bestond en identiteit vooral via stenen en afbeeldingen werd uitgesproken. De combinatie van restauratie, onderzoek en publiekseducatie zorgt ervoor dat deze geschiedenis beschikbaar blijft voor inwoners en bezoekers die graag meer willen weten over de verhalen achter de gevels.