In het Bouwbesluit 2012 staan de technische eisen waaraan een bouwwerk moet voldoen. Een aanvraag om omgevingsvergunning voor het bouwen van een bouwwerk moet daarom worden getoetst aan het Bouwbesluit 2012. Voldoet de aanvraag niet aan de eisen van dat Bouwbesluit, dan moet de vergunning worden geweigerd. Het Bouwbesluit 2012 maakt onderscheid tussen nieuwbouw en bestaande bouw, en bevat daarnaast specifieke verbouwenregels waarbij veelal geldt: het rechtens verkregen niveau.
Het begrip rechtens verkregen niveau is in het Bouwbesluit 2012 geïntroduceerd om enerzijds te voorkomen dat een verbouwing leidt tot een verslechtering van de kwaliteit, en anderzijds om de verbouwer niet te verplichten tot kostbare aanpassingen aan nieuwbouweisen. De regelgeving hanteert drie niveaus: bestaand bouw, rechtens verkregen niveau, en nieuwbouwniveau. Bij verbouw geldt meestal het rechtens verkregen niveau als hoofdregel, terwijl de nieuwbouwregels als uitzondering gelden.
De kern van het rechtens verkregen niveau (RVN)
Het RVN is het kwaliteitsniveau dat is verkregen door bouw- en verbouwactiviteiten tot op heden, voor zover dat niveau legaal tot stand is gekomen. Het ligt tussen het minimale niveau voor bestaande bouw en het maximale nieuwbouwniveau. Degene die wil gaan verbouwen moet het RVN aantonen; in de meeste gevallen is dit duidelijk en kan zelfs een hoger niveau worden gerealiseerd. Bij twijfel kan de gemeente terugvallen op de oorspronkelijke vergunningen.
In veel gevallen geldt bij verbouw niet de strengere nieuwbouwnorm, maar het RVN of het niveau van bestaande bouw voor de onderdelen die niet onderwerp van de verbouwing zijn. Voor onderdelen die wél worden gewijzigd, gelden doorgaans de regels van verbouw met RVN als uitgangspunt, behalve wanneer afdeling 5.3 anders bepaalt. Het RVN geldt dus per bouwwerk en per onderdeel; geen bouwdeel hoeft per definitie hetzelfde RVN te hebben als bij een ander deel van het gebouw.
Voorbeelden en praktische implicaties
Een brandwerende deur die na verloop van tijd minder brandwerend wordt, kan nog worden toegestaan als het RVN en het bestaande bouwniveau dit toestaan (bijvoorbeeld EW 30 minuten op een gebied waar nieuwbouw EW 60 minuten vereist). De toepassing van RVN kan dus per onderdeel verschillen en hangt af van wat rechtmatig is verkregen en wat de huidige bouwsituatie is.
Bij het veranderen van de gebruiksfunctie en bij het vergroten of veranderen van een bouwwerk blijven de regels vaak beperkt tot wat nodig is om de veiligheid en bruikbaarheid te waarborgen. Voor geheel vernieuwen of compleet nieuw installeren van bouwwerkinstallaties gelden in veel gevallen de nieuwbouweisen. In de praktijk betekent dit dat bij een gedeeltelijke vervanging het RVN vaak de boventoon voert, behalve als expliciet anders is aangegeven in afdeling 5.3 van het besluit.
Wijziging ten opzichte van eerdere bouwregels
Het Bouwbesluit 2012 verschuift de hoofdregel van nieuwbouw naar RVN bij verbouw. Het geheel vernieuwen van een bouwwerk valt buiten de verbouwregels en volgt de nieuwbouweisen, terwijl bij gedeeltelijke vernieuwing vaak geldt: behoud van RVN, uiterlijk de bestaande bouwnorm, tenzij er expliciet hogere eisen gelden. Dit betekent dat bij een aanbouw of toevoeging vaak geldt dat de bestaande bouwnormen en RVN bepalend zijn voor de vereiste kwaliteit.
Toepassing op ventilatie en rookgasafvoer
Bij rookgasafvoer en andere installaties kan het RVN ook de norm bepalen. Als een installatie volledig wordt vernieuwd, gelden doorgaans de nieuwbouweisen. Bij gedeeltelijke vernieuwing geldt meestal het RVN als plafond voor de vereiste kwaliteit, tenzij de afdeling 4.1 of 5.3 afwijkingen aangeeft.
Procedure en bewijslast
Degene die wil verbouwen moet het RVN aantonen. In de meeste gevallen zal dit duidelijk zijn en zal de verbouwing zelfs tot een hoger niveau leiden. Alleen bij gerede twijfel over de hoogte van het RVN kan aanvullende informatie worden gevraagd door het bevoegd gezag. Als een bouwwerk vergunningsplichtig was, volgen de eisen uit de verleende vergunning. Bij vergunningvrije wijzigingen geldt de regelgeving die op het moment van vergunningvrije bouwen van toepassing was.
Significante regels en definities in het Bbl
In het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) is de systematiek aangepast: het RVN fungeert als hoofdregel voor verbouw, en de specifieke regelingen zijn opgenomen in artikel 5.5 en aanverwante artikelen. De regels voor verplaatsing (artikel 5.6) en wijziging van gebruiksfunctie (artikel 5.7) illustreren hoe RVN gekoppeld is aan de feitelijke situatie op de nieuwe locatie of bij de nieuwe functie. Voor verplaatsen geldt dat het bouwwerk op de nieuwe locatie moet voldoen aan de regels voor bestaande bouw, tenzij de verplaatste constructie een hoger RVN behoudt dan het bestaande bouwniveau. Bij aanpassingen aan een gevel of dak van een aanbouw blijven de RVN-regels van toepassing op het aangepaste deel, terwijl de onderdelen die niet gewijzigd worden buiten beschouwing blijven.
Samenvattend overzicht
- RVN is het huidige kwaliteitsniveau dat legaal verkregen is en tussen bestaand bouw- en nieuwbouwniveau in ligt.
- Bij verbouw geldt meestal RVN als hoofdregel; nieuwbouweisen gelden als uitzonderingen.
- Bij geheel vernieuwen gelden de nieuwbouweisen; bij gedeeltelijke vernieuwing blijft RVN vaak bepalend.
- De bewijslast voor het RVN ligt bij de bouwer; bij twijfels kan de originele vergunning worden aangewezen.
- Verplaatsing naar een andere locatie vereist dat het bouwwerk voldoet aan de regels voor bestaande bouw, tenzij het RVN hoger blijft dan bestaand bouw.

Mijn 20 stappen naar een perfecte renovatie
Het RVN is dus geen statisch “oude” norm, maar een dynamische maatregel die rekening houdt met wat legaal is bereikt in de loop der jaren. Voor werkelijke toepassing bij rookgasafvoer en andere verbouwingen blijft het uitgangspunt dat men moet vertrekken van het RVN en, indien nodig, het RVN aantonen aan het bevoegd gezag. Oudere vergunningen blijven relevant zolang zij rechtmatig verkregen zijn en de vernieuwing van onderdelen gebeurt volgens de regels van het RVN en de daaropvolgende artikelnummers in het Bbl.