Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) uitgelegd voor bouwen en verbouwen

Sinds 2024 geldt de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) voor bouwwerken in gevolgklasse 1, met als doel de bouwkwaliteit en veiligheid te verbeteren door onafhankelijk toezicht tijdens het bouwproces. De regels richten zich op het technische deel van de bouw en maken onderscheid tussen omgevingsplanactiviteit (ruimtelijke regels) en bouwactiviteit (technische regels).

Wat is Wkb en hoe past het in het Omgevingswet-kader?

De invoering van de Omgevingswet splitst bouwvergunningen in twee delen: ruimtelijk (toets aan het omgevingsplan en welstand) en technisch (regeldelen uit het Bouwbesluit en het Besluit bouwwerken leefomgeving). De Wkb brengt een risicogestuurd toezicht en een borgingsproces in de bouw. Het toezicht is procesmatig en richt zich op naleving van de bouwtechnische eisen, terwijl de omgevingsplanactiviteit controleert of het bouwwerk past binnen het omgevingsplan van de gemeente.

Wie doet wat onder de Wkb?

• De opdrachtgever is verantwoordelijk voor het inschakelen van een kwaliteitsborger en voor het aanleveren van de benodigde gegevens via het Omgevingsloket.
• De kwaliteitsborger voert de risicobeoordeling uit, stelt een borgingsplan vast en controleert gedurende het bouwproces of het bouwwerk voldoet aan de technische eisen. De kwaliteitsborger geeft uiteindelijk een verklaring af bij gereedmelding.
• Het bevoegd gezag (meestal de gemeente) beoordeelt de bouwmelding en gereedmelding en kan handhavend optreden als regels niet worden nageleefd. Het toezicht op het bouwproces is procesgestuurd en gericht op tijdige informatieverstrekking.
• Aannemers en initiatiefnemers werken mee aan het borgingsplan en leveren de gevraagde documenten aan, waaronder de risicobeoordeling en de borgingsplan‑gegevens.

Stappen in het bouwproces onder de Wkb

1. Stap 1: Vergunningcheck via Omgevingsloket - Controle of het bouwplan onder de Wkb valt en welke onderdelen ruimtelijk en/of technisch vereist zijn. De initiatiefnemer kiest zelf een kwaliteitsborger of laat dit via de architect/adviseur regelen.
2. Stap 2: Risicobeoordeling en borgingsplan - De kwaliteitsborger maakt een risicoanalyse en vaststelling van maatregelen. Het borgingsplan wordt in het Omgevingsloket beschikbaar gesteld en vormt de basis voor de bouwmelding.
3. Stap 3: Bouwmelding indienen - Minimaal 4 weken voor de start van de bouw dient de bouwmelding te worden ingediend bij het bevoegd gezag, met vermelding van de kwaliteitsborger en bijlagen zoals de risicobeoordeling en het borgingsplan. Ingang van de meldingsplicht geldt ook voor vergunningplichtige verbouwingen.
4. Stap 4: Start bouw - Zodra de melding is goedgekeurd en alle documenten aanwezig zijn, mag de bouw starten. De kwaliteitsborger houdt toezicht en voert controles uit tijdens het bouwproces. Bij bijzondere lokale omstandigheden kan extra toezichtmomenten plaatsvinden.
5. Stap 5: Gereedmelding - Wanneer het bouwwerks klaar is, dient samen met de verklaring van de kwaliteitsborger een gereedmelding in. De gemeente beoordeelt deze melding binnen 2 weken en mag de ingebruikname onthouden totdat voldaan is aan alle eisen.
6. Stap 6: Ingebruikname - Pas na goedkeuring van de gereedmelding mag het bouwwerk in gebruik genomen worden. Ingeval de gereedmelding onvolledig is, geldt de melding als niet gedaan en kan ingebruikname worden tegengehouden.
7. Stap 7: Eindcontrole en dossier bevoegd gezag - Bij oplevering kan het bevoegd gezag aanvullende controle en handhaving toepassen, bijvoorbeeld bij ontbrekende stukken of wanneer de informatieverstrekking niet compleet is.

Toezicht, handhaving en lokale omstandigheden

Het toezicht op bouwactiviteit vindt procesgestuurd plaats. Het bevoegd gezag kan handhavend optreden als niet aan de regels wordt voldaan. Bij bijzondere lokale omstandigheden, zoals harde of onbekende ondergrond, kan extra aandacht en aanvullende maatregelen nodig zijn. De Wkb vraagt om een zorgvuldige afweging door het college om te bepalen of en welke handhaving noodzakelijk is.

In Hilversum worden specifieke bijzondere lokale omstandigheden benoemd (zoals (zeer) harde ondergrond) en wordt uiteengezet welke funderingskeuzes mogelijk zijn. Voor palfunderingen en grondkerende constructies kunnen trillingen en schade optreden, waardoor trillingsvrije fundering vaak noodzakelijk is in de bebouwde kom.

Ontwikkelingen en praktische inzichten

De Wkb geldt in eerste instantie voor gevolgklasse 1: laag risico, zoals eengezinswoningen en kleine bedrijfsgebouwen tot maximaal 2 verdiepingen. Ook verbouwingen binnen gevolgklasse 1 vallen hier voorlopig onder. Een proefproject kan aantonen hoe werkstroom en borgingsplan in de praktijk werken, waarbij soms geen toets vooraf plaatsvindt, maar wél een risicobeoordeling wordt gedaan.

Belangrijke elementen van de Wkb zijn onder meer:

• Opleverdossier: een verzameling documenten die bij oplevering wordt verstrekt, met onder andere tekeningen, berekeningen en installatieschema's. Partijen kunnen afspraken maken over welke stukken wel of niet worden verstrekt.
• Waarschuwingsplicht: de aannemer moet schriftelijk waarschuwen voor problemen die hij tijdens de bouw heeft ontdekt. De waarschuwingsplicht helpt opdrachtgevers te beschermen tegen onveilige of gebrekkige bouwresultaten.
• Toepassing van instrumenten kwaliteitsborging: de kwaliteitsborger gebruikt een goedgekeurd toetsingsinstrument en stelt het borgingsplan op. De borging maakt het mogelijk om tijdens de bouw gebreken vroegtijdig te signaleren en aan te pakken.

Voorbeelden van praktische aandachtspunten bij verbouw

Ook voor verbouwingen geldt: de Wkb gaat in op 1 januari 2025 voor gevolgklasse 1, afhankelijk van evaluatie en besluitvorming. De regels voor bouwtoezicht en borging worden stap voor stap toegepast in vergunningen en meldingen, met aandacht voor de specifieke omstandigheden van de bouwplaats. Verbouwingen moeten voldoen aan de bouwtechnische voorschriften onder Bbl en de Wkb, waarbij het toezicht door de gemeente procesmatig is ingericht en de kwaliteitsborger een sleutelrol speelt in de controle vooraf en tijdens de uitvoering.

Veranderingen in de praktijk: illustratieve samenvatting

• De toets vooraf op bouwplannen wordt vervangen door toetsing in de praktijk op de bouwplaats zelf.
• De kwaliteitsborger heeft een belangrijke rol in risicobeoordeling, borgingsplan en controle gedurende het proces.
• De gemeente behoudt toezicht en handhaving, maar de directe inhoudelijke toetsing ligt nu bij de kwaliteitsborger.
• Bij start, uitvoering en gereedmelding is informatieverstrekking aan het bevoegd gezag essentieel en soms bindend voor voortgang.

Voorbeelden van lokale context en praktische nuances

In gemeenten zoals Sittard-Geleen en Hilversum worden bijzondere lokale omstandigheden expliciet genoemd in de toelichting voor kwaliteitsborging. De borging is afgestemd op de lokale realiteit, zoals bodemgesteldheid, draagkracht van ondergronden en mogelijke infrastructuurconversies. In dergelijke gevallen wordt verwacht dat de kwaliteitsborger aanvullende informatie opvraagt en afstemt met het bevoegd gezag over extra controlemomenten of aanpassingen aan het borgingsplan.

Samenvatting van kernpunten

• De Wkb introduceert onafhankelijk toezicht door kwaliteitsborgers gedurende het bouwproces, gericht op naleving van technische regels (Bbl) en veiligheid.
• Toepassing geldt eerst voor gevolgklasse 1; verbouw volgt mogelijk later na evaluatie.
• Het Omgevingsloket fungeert als centraal portaal voor vergunningchecks, bouwmeldingen en gereedmeldingen.
• Het bevoegd gezag beoordeelt meldingen en kan handhaven bij niet-naleving; bijzondere lokale omstandigheden vormen hierbij aandachtspunten.

tags: #wet #kwaliteitsborging #verbouwing