Zwarte Piet is in Nederland en België traditioneel de hulp van Sinterklaas tijdens het sinterklaasfeest. Volgens de overlevering komen Sinterklaas en Zwarte Piet elk jaar in november met de stoomboot uit Spanje aan om cadeaus en snoepgoed te brengen. In de loop van de tijd zijn zowel zijn gedaante als zijn algehele rol in het Sinterklaasfeest verschillende malen veranderd. Zo ontwikkelde hij zich gaandeweg van boeman en knecht tot speelse en vaak ondeugende kindervriend. Aanvankelijk was er verder maar één Zwarte Piet en in veel verhalen en in veel traditionele sinterklaasliedjes wordt de naam Zwarte Piet dan ook alleen in het enkelvoud gebruikt. De kleur varieert. Hij draagt een witte molensteenkraag en manchetten. Als hoofddeksel dient een baret met veer. Soms draagt Zwarte Piet een jutezak mee met de cadeaus en het snoepgoed. Tot halverwege de twintigste eeuw fungeerde Zwarte Piet vaak als kinderschrik, en droeg daarom een tuchtroede met zich mee.
In 1836 schrijft de archivaris Laurens Philippe Charles van den Bergh voor het eerst over den zwarten knecht van St. Nikolaas. In al deze gevallen gaat het om literaire of artistieke verbeelding. Vanaf welk moment de personages van Sinterklaas en zijn zwarte knecht daadwerkelijk werden geënsceneerd, is onduidelijk. Verder is er ook de gelijkenis met de Noord-Duitsfr traditie van de "kerstman" op een wit paard (soms vergezeld door een helper), die op verschillende plaatsen in gezelschap was van "feeën".
De katholieke Amsterdamse schrijver en dichter Joseph Alberdingk Thijm herinnerde zich in 1884 dat hij als 8-jarige bij een 'strooiavond' was geweest bij een Italiaans familielid van zijn moeder. De goedheiligman werd daar begeleid door Pieter-me knecht, een 'kroesharige neger' die cadeautjes uit zijn korf uitdeelde. Een boekje dat Alberdingk Thijm in 1850 bij wijze van St.-Nicolaasgeschenk aan zijn collega Potgieter gaf, bevat een handgeschreven fictieve dialoog tussen St. Niklaas en een Pieter me knecht. De Rotterdamse pastoor Bernard van Meurs herinnerde zich uit zijn jeugd in Nijmegen eveneens een optreden van Pieter of Pieterbaas, de knecht van Sinterklaas, wiens komst werd aangekondigd met gerammel van kettingen.
In 2016 verscheen de documentaire Wild Geraas van journalist Arnold-Jan Scheer. In deze documentaire stellen historici dat de figuur van Zwarte Piet een verwijzing kan zijn naar de Moren die al eeuwenlang rondliepen in Venetië. Een personage in de vorm van een zwarte man of duivelsgestalte bestond in de folklore al langer. Meestal heette hij Klaas, soms was er sprake van namen als Bullebak, Zwarte Man of Piet met de Pooten. De bijnaam 'Zwarte Piet' werd vroeger bovendien wel vaker door en voor rovers en andere misdadigers gebruikt, zoals Pieter Anthonisz.
De knecht heeft geen naam en wordt in de eerste editie afgebeeld in grof linnen kleding, mogelijk matrozenkleding uit die tijd. Er zijn geen bronnen gevonden waaruit blijkt dat Jan Schenkman met Zwarte Piet bewust een slaaf wilde nabootsen. In de derde editie verschijnt de knecht met pofbroek, baret en het "algehele uiterlijk van een page". Waar de illustrator dit beeld op heeft gebaseerd is onbekend. Mogelijk is er een relatie met de ca. 15-jarige Nubische jongen die door prinses Marianne was gekocht op een slavenmarkt in Caïro. Een andere theorie is dat de figuur is gebaseerd op de zwarte pages die rijke kooplieden als bediende hadden en die op schilderijen werden afgebeeld.
De huidige figuur van Zwarte Piet is waarschijnlijk een verbinding van verschillende overleveringen, zoals de Moor, de schoorsteenveger, de duivel en de boeman. Nadat het boekje Sint Nicolaas en zijn knecht van Jan Schenkman aan populariteit had gewonnen, werd de voorstelling van de Moor overheersend. De knecht wordt in de periode daarna populairder en krijgt een meer speels karakter, terwijl Sinterklaas als wijze oude man blijft. De relatie tussen Sint en Piet weerspiegelt een hiërarchische structuur waarbij de Sint de leider is en Piet de asistirende helper.
In 60 seconden: De geschiedenis van Sinterklaas en Zwarte Piet
In de loop der jaren werd Zwarte Piet steeds minder als kinderschrik ingezet en groeide hij uit tot een kindervriend die snoep uitdeelt en cadeaus begeleidt. Vanaf de immigratie van veel Surinamers sinds onafhankelijkheid van Suriname in 1975 ging Piet zich vaker van een brabbeltaaltje met Surinaams accent bedienen, en werd zijn zwartheid soms als etnisch gezien. Nederlanders raakten steeds meer bekend met de behandeling van zwarte Afrikanen in het verleden. Een belangrijke verandering was dat hij in de loop der tijd minder dreigend werd en minder vaak als boeman fungeerde. In de 19e en 20e eeuw werd Zwarte Piet ook gekoppeld aan het idee van roede en zak als strafmiddelen, maar deze dreiging verdween geleidelijk uit het karakter.
Tijdens de laatste decennia ontstond een maatschappelijke discussie over racisme en traditie. De discussie werd mede aangewakkerd door internationale ontwikkelingen en lokale protesten, en in 2014 werd het sinterklaasfeest op de nationale Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland geplaatst, waarna later het besluit werd genomen om het feest ervan te verwijderen. In de 21e eeuw zijn roetveegpieten en andere varianten ontstaan als reactie op de kritiek; sommige steden kiezen voor roetveegpieten die minder expliciet zwart zijn. De discussie draait om wat de essentie van Sinterklaas is en hoe tradities zich verhouden tot hedendaagse normen en waarden.
- Traditie en evolutie: van duvelachtige knecht tot speelse kindervriend.
- Oorsprong en invloeden: Moor, schoorsteenveger, duivel en boeman als thema's.
- Culturele discussie: racisme, integratie en veranderende opvoedingsopvattingen.
- Modernisering: roetveegpieten en diversiteit als nieuw narratief.
Verene Shepherd, hoofd van de VN-werkgroep die onderzoek doet naar Zwarte Piet, pleit voor een afschaffing van de traditie vanwege racistische elementen. In Vlaanderen reageert men rustiger, terwijl in Nederland en Brussel debat en protest blijven bestaan. De intocht blijft een centraal ritueel waarvoor voor- en tegenstanders hun standpunten uitdragen. Het ritueel van de intocht, met live televisie en het sinterklaasjournaal, blijft een cruciaal moment voor de discussie rondom Zwarte Piet.