Zwijndrecht en de Lelystraat Cementfabriek: geschiedenis en activiteiten

Zwijndrecht was vroeger een tuindersdorp, tussen de steden Dordrecht en Rotterdam. In de zeventiende eeuw werd Zwijndrecht namelijk gezien als de moestuin van deze steden. Dat kwam vanwege de vruchtbare grond. Niet veel later had Zwijndrecht één van de grootste veilingen langs de spoorlijn. De gunstige ligging van Zwijndrecht was (en is nog steeds) belangrijk voor de handel. Halverwege de 19e eeuw kwamen enkele industriebedrijven naar Zwijndrecht. Zoals een glasfabriek, een bierbrouwerij en een chocoladefabriek. Er waren in die tijd drie scheepstimmerwerven. Eind 19e eeuw ontstonden er grotere industrieën. Denk aan: rijstpellerij Euryza, een flessenfabriek en een aantal chemische fabrieken. Bijvoorbeeld: Van de Bergh en Jurgens (nu: Unimills) en de chemische industrie Hercules. Dit kwam vooral door de goede bereikbaarheid over het water.

Heerjansdam ligt in de landen van de Zwijndrechtse Waard. In de vroege middeleeuwen hoorden dit bij de bisschop van Utrecht. Dit blijkt uit een akte van 18 november 1006. Bisschop Ansfrid gaf een aantal goederen, zoals de kerk van Zwijndrecht, aan het klooster ‘De hoge horst’ van de Benedictijnen bij Amersfoort. Er werd toen gesproken van Swyn-drechtwere, nog niet over Heerjansdam. Op 25 augustus 1323 verkocht de abdij al haar bezit aan graaf Willem III. Ongeveer de hele Zwijndrechtse Waard. Op 16 mei 1325 sloten Hendrik van Brede-rode en graaf Willem III een verdrag om de Waard samen te bedijken. De uitwerking van dit verdrag gebeurde pas zes jaar later, rond half januari 1331. Graaf Willem III begon met de uitgifte van de gronden. Op deze manier werden de volgende ambachtsheerlijkheden gevormd: De Lindt, Kijfhoek, Heer Oudelandsambacht, Sandelingenambacht, Hendrik-Ido-Ambacht en Schobbelandsambacht. Deze ambachtsheerlijkheden omvatten 1/18 van het gebied de Waard.

‘Zwijndrecht’ is een samenvoeging van twee West-Frankische woorden: zwin en drecht. ‘Zwin’ betekent getijde-geul en ‘drecht’ betekent zoiets als: oversteekplaats, overvaart of veer. ‘Zwijndrecht’ betekent dus een getijde-geul waar kan worden overgestoken. Door deze verklaring lijkt het erop dat Zwijndrecht aan Dordrecht vastzat en zij alleen bij hoog water van elkaar werden gescheiden. Zwijndrecht is trots op haar geschiedenis. Om het karakter van onze gemeente te behouden, doet de gemeente Zwijndrecht in 2026 onderzoek naar karakteristieke gebouwen en objecten die gebouwd zijn vóór 1965. In het verleden zijn er helaas veel karakteristieke panden aangepast of gesloopt. De gemeente wil panden en objecten die Zwijndrecht een eigen gezicht geven, beter beschermen. Ben je trots op jouw pand of een object in Zwijndrecht of Heerjansdam? Laat het ons weten! Woon of werk je in een pand met een bijzonder verhaal of een unieke uitstraling? Of fiets je dagelijks langs een park, kunstwerk of gebouw waarvan je denkt: "Dát moeten we behouden in Zwijndrecht!

In 1855 telde Zwijndrecht 402 huizen met zo'n 2100 zielen die "van warmoeziederij en tuinderij hun bestaan hielden". Vanaf de Noord stond buitendijks eerst de Chemische fabrieken van C. van Epenhuysen, waar ook de molen Welgelegen stond. Deze diende ook nog als Rottingfabriek van de fa. Vliegenthart, welke eerst de oliemolen daarvan exploiteerde. Dan volgt de watertoren van de gemeente, die in 1897 werd gesticht. Dan volgde het terrein van Gijsbers, later Zwanenburg. Daarnaast de Glasfabriek van A. van Hoboken Jr. Vervolgens de losplaats Zomerlust, dan het Veer, dan het Zoompje met Gebr. Van Namen, Scheepstimmerwerf, Jute-industrie; Oliefabriek Howard & Co., A. Visser en Co. De spoorbrug. De Verenigde Chemische Fabrieken korte tijd ook wel de kunstmestfabriek N.V. Internationale Guano en Superphosfaat fabriek, dan kwamen de terreinen van de Ver. Zeepfabrieken gelegen beneden de Stenen Kamer (het Oude Veer) van Meerdervoort op Dordt. Later kwam hier ook Ant. Wandelen we in 1903 langs de rivier, dan zien we het volgende. Onze wandeling begint bij de watertoren. Langs de dijk bij de Oostkeetshaven is er de Zoutkeet Dolfijn en op de hoek van deze haven en de rivier een grote glasfabriek. Dan komen we aan bij de loswal, het Zomerlust. Twee zaadhandelaren hebben hier hun pakhuizen en in een soort insteekhaven liggen hier tot 1903 de tuindersvletten. Daarna komen we bij het Veerplein, bedrijvigheid alom. De veerponton naar Dordrecht, waar passagiers met hun paard en wagen van West- naar Zuid-Nederland overgezet moesten worden. Ook vinden we hier het aanlegsteigertje van Hannes de Tor, voor de lijnschepen die hier een tussenstop maken. (Stoomboot-Vervoersbedrijf "Thor" van rederij A. Smit had hier haar aanlegplaats in de route Rotterdam-Willemstad, het zogenaamde Thor-hoofd. Even verder de Scheepswerf van Kooiman, dan de oliemolen "Schiedam", een jutezakkenhandel en de Rijstpelmolen. Daarna komen er nog enkele Zoutketen en de gasfabriek, beide gelegen aan de Westkeetshaven. Op de hoek van deze haven de houthandel Visser en vervolgens de houten roeivlettenwerf van Visser. Beneden de brug de Guanofabriek "Albatros". De grondstof voor deze fabriek werd aangevoerd door grote zeilschepen vanuit Chili, via Kaap Hoorn. Eveneens in 1903 startte in Zwijndrecht de eerste groenteveiling, die dagelijks plaatsvond op het Zomerlust. De veiling was een grote vooruitgang voor de tuinders. Het Zomerlust was een geschikte plaats voor de afvoer van deze producten naar Rotterdam, met het beurtschip "Maria" van schipper Van der Linden. Bij grote afvoer, of om tijd te winnen, werd er een extra boot ingezet. Er werd dan een beroep gedaan op de sleepboot "Broedertrouw I". Deze boot werd volgestouwd met manden aardbeien of andere producten en met een grote rookwolk uit de schoorsteen snelde men naar de lijnboot "Batavier" te Rotterdam.

Dienstverlening De oorsprong van Zwijndrecht ligt in nevelen. Was hier een oversteekplaats door het water naar Dordrecht? Waarschijnlijk wel. Aanvankelijk een doorwaadbare plaats, later toen na erge vloeden de Maas tussen Dordt en Zwijndrecht kwam te liggen, een veer. In de 15e/16e eeuw was er sprake van zoutindustrie, in de 17e eeuw was Zwijndrecht vooral een tuindersdorp, door de vruchtbare grond de moestuin van Dordrecht en Rotterdam. Later had Zwijndrecht één van de grootste veilingen. De gunstige ligging van Zwijndrecht, met een enorme afzetmarkt in de directe omgeving, was en is van grote betekenis voor de handel. Halverwege de 19e eeuw kwamen enkele industriebedrijven naar Zwijndrecht, waaronder een glasfabriek, een bierbrouwerij en een chocoladefabriek. Er waren in die tijd drie scheepstimmerwerven. In de gemeente Zwijndrecht zijn de vroegere dorpen Meerdervoort (1855), Heer Oudelands Ambacht (1857), Groote Lindt (1881) en Kijfhoek (1857) opgegaan. De spoorbrug opent in 1872 de verbinding Rotterdam - Dordrecht; vanaf 1904 bereikt RTM stoomtram Zwijndrecht. Deze tram reed langs de Rotterdamseweg en gaf aansluiting op de veerboot naar Dordrecht. Vanaf 1929 reden er motortrams. Door de eeuwen heen creëerden de bewoners van de Zwijndrechtse Waard allerlei bestaansbronnen. Leefden ze in de periode voor de bedijking vooral van de visserij, na de bedijkingswerkzaamheden ontwikkelden de inwoners van Zwijndrecht en omgeving eerst land- en later tuinbouwactiviteiten. Vanaf 1850 boden tuinders hun spullen aan op markten, begin 20e eeuw verkochten ze hun producten op de Groente- en Fruitveiling Zwijndrecht en Omstreken. Rond diezelfde tijd vestigden zich er verschillende conservenfabrieken in Zwijndrecht en exporteerden verschillende exportfirma's (zoals M.A.). Inwoners van de Zwijndrechtse Waard verdienden daarnaast lange tijd een inkomen met zoutbereiding. In 1590 verleende de Dijkgraaf der Hoogheemraden een eerste vergunning voor het oprichten van een zoutziederij, in de 17e en 18e eeuw telde Zwijndrecht ruim veertig zoutketen. Na zoutvondsten in Boekelo, liep de productie in Zwijndrecht langzaam terug. Halverwege de 19e eeuw vestigden de eerste industrieën zich in Zwijndrecht; een vensterglasfirma, glasblazerij, brouwerij en chocoladefabriek. Rond 1900 kwamen grotere productiebedrijven als rijstpellerij Euryza en chemische fabrieken als Ashland (voormalig Hercules), Van de Bergh en Jurgens (het tegenwoordige Unimills) naar de gemeente.

De gemeente Zwijndrecht ligt in het zuiden van Zuid-Holland, op het riviereneiland IJsselmonde, dat omgeven wordt door de Noord en de Nieuwe en Oude Maas. Ten noordwesten ligt Barendrecht; de grens met Ridderkerk en Hendrik-Ido-Ambacht volgt langs water. Heerjansdam maakte sinds 1 januari 2003 deel uit van de gemeente Zwijndrecht. De naam Heerjansdam werkt voort uit 1323, waar een Amersfoortse abdij haar grond in de Zwijndrechtse Waard verkocht aan graaf Willem III. In 1325 sloten graaf Willem III en Hendrik van Brederode een verdrag om de Waard samen te bedijken. In 1872 werd de spoorverbinding Rotterdam - Dordrecht geopend en op 1 oktober 1904 de RTM-stoomtram Zwijndrecht met een zijlijn. Vanaf 1929 kwamen motortrams. Het Noordpark bevat het Beeldenpark Zwijndrecht met meer dan 30 beelden en jaarlijks het Noordparkfestival. Tot en met 2002 telde de gemeenteraad 27 zetels; na de fusie met Heerjansdam kwamen er twee zetels bij.

De gemeente onderhoudt internationale contacten voor jumelage en handelscontacten, en bevordert uitwisseling op cultureel, sportief, onderwijs- en economisch gebied. Het wapen van Zwijndrecht is een oud familiewapen, daterend van de 15e eeuw, met drie heugels. Het wapen werd op 20 februari 1816 officieel erkend. Het staat symbool voor historische zoutziederijen en giet zelden als reden voor de vuurijzers; de ware herkomst blijft onderwerp van debat. De gemeente is goed bereikbaar via autosnelweg A16 (afrit 22 of 23) en beschikt over sprinterverbindingen vanaf station Zwijndrecht richting Rotterdam, Den Haag, Dordrecht, Roosendaal en Breda. Qbuzz verzorgt het busvervoer; er zijn meerdere verbindingen naar omliggende dorpen en steden. Het Veerplein fungeert als opstappunt van de Waterbus naar Dordrecht.

In de 20e eeuw deed Zwijndrecht onder meer aan de productie van bier, chocolade, rijst en spijsolie; ook de chemische industrie bleef bestaan onder namen als Hercules (Ashland) en Unimills. De Lelystraat cementfabriek heeft een belangrijke rol gespeeld in de lokale industriële ontwikkeling, maar de details ervan zijn onderwerp van historisch onderzoek en erfgoedbescherming geworden, zoals de brede inspectie van karakteristieke gebouwen uit vóór 1965. De stad heeft sindsdien haar industriële en agrarische erfgoed geprobeerd te combineren met hedendaagse ontwikkelingen, inclusief cultuur, onderwijs en transportknooppunten aan de Noord en Oude Maas.

Woon of werk je in Zwijndrecht en heb je een verhaal over de Lelystraat cementfabriek of een bijzonder object uit vóór 1965? Deel het met de redactie.

Statistische highlights en verbindingen

• In 1855 telde Zwijndrecht 402 huizen en circa 2100 inwoners.
• Bilaterale verbindingen: spoorbrug Rotterdam - Dordrecht geopend in 1872; RTM-stoomtram vanaf 1904; motortrams vanaf 1929.
• Bijzonder punt: het Drierivierenpunt ligt in Zwijndrecht, een belangrijk scheepvaartknooppunt.
• Beeldpark en Noordparkfestival: culturele ontmoetingspunten in de gemeente.

Tabellarische samenvatting van sleutelontwikkelingen

tags: #zwijndrecht #dr #lelystraat #cement