Bentheimer Zandsteen: Een Uitgebreide Gids

Wat is Zandsteen?

Zandsteen is een natuursteen en behoort tot de sedimentgesteenten. Het bestaat uit kwartskorrels die met elkaar verbonden zijn door een bindmiddel, zoals leem of kalk, of een combinatie daarvan. Gekleurde varianten, zoals rood, bruin of paars, bevatten ijzer of andere metalen. De duurzaamheid van zandsteen varieert sterk per groeve; sommige soorten verweren al na 50 jaar, terwijl andere eeuwenlang meegaan.

In de 16e eeuw werd zandsteen veelvuldig toegepast in combinatie met metselwerk, een bouwstijl die in Vlaanderen bekendstaat als bak- en zandsteenbouw. Om te voorkomen dat zandstenen ornamenten na verloop van jaren zwart worden, werden ze soms oververfd met een zandsteenkleur. Zandsteen wordt ook gebruikt voor plinten, vloeren, vensterbanken en andere toepassingen.

De Oorsprong van Bentheimer en Gildehauser Zandsteen

De Gildehauser- en Bentheimerzandsteen, meestal geelachtig van kleur, zijn ongeveer 125 miljoen jaar geleden ontstaan in het Onder-Krijt. Destijds was het gebied dat nu Twente is, een zee. Op de bodem van deze zee werden dikke pakketten zand en klei afgezet. Het kalkrijke zeewater zorgde ervoor dat de zandkorrels werden samengekit tot zandsteen. De klei veranderde door de druk van de erboven liggende lagen in leisteen. Door opheffing en erosie ontstonden de verhogingen van Losser, Gildehaus en Bentheim.

Andere Historische Zandsteensoorten en Hun Winning

De winning van Famennien zandsteen, dat ongeveer 365 miljoen jaar geleden ontstond, vindt plaats langs de rivieren Maas en Bocq tussen Namen en Dinant, nabij de rivier Houyoux ten zuiden van Huy, en langs de Ourthe en Amblève ten zuiden van Luik (situatie 2022). Voor gebouwen wordt voornamelijk harde, massieve zandsteen gewonnen; platige zandsteen wordt beschouwd als "bijvangst" voor de industrie.

Voor informatie over goede vervangers van natuursteen wordt verwezen naar natuursteen vervangen. Het is raadzaam na te gaan of reinigen (in plaats van vervangen) van de steen mogelijk is. Voor reinigen, beschermen en repareren van natuursteen, zie natuursteen onderhoud.

Bekende Zandsteensoorten

Er zijn diverse zandsteensoorten, waaronder de bekendste:

• Avender zandsteen (ook Avesnessteen of steen van Avesnes genoemd): kalkhoudend en geschikt voor decoratieve toepassingen.
• Balegemse zandsteen (Ledesteen): meer een zandige kalksteen uit Balegem, Oost-Vlaanderen, België.
• Baumberger zandsteen (Baumberger kalkzandsteen): kalkrijk met een fijne korrel, zeer geschikt om in te beeldhouwen. Verweert sneller, maar wordt toegepast voor maaswerk van ramen. Soms meer een zandige kalksteen dan een kalkhoudende zandsteen.
• Bentheimer zandsteen: creme-kleurig, geelwit, soms roze, soms bruin gevlekt. Verweert grijs/groengrijs tot zwart. Kan licht afzanden in de loop der eeuwen. Toegepast voor renovatie, grafzerken, tuinaanleg en beeldhouwen. Winning vindt plaats vanaf de 13e eeuw; in Bad Bentheim is nog één groeve actief. Bestaat voor 95% uit kwarts. Soms zijn nog ribbels te zien van zeestromingen.
• Bollendorfer zandsteen: uit het massief van zandsteen en dolomiet op de grens van Duitsland en Luxemburg. Wordt niet meer gewonnen. Is doorgaans grover en kwartsrijker dan de steen uit Ernzen.
• Bremer zandsteen of Bremer Stein: roodachtig, ook wel Rode Bremersteen of bontzandsteen genoemd, uit de buurt van Hameln, Duitsland. Via de Weser naar Bremen vervoerd.
• Bückeberger zandsteen: zie bij Obernkirchner.
• Buntsandstein (bontzandsteen): rose-rood, uit het Trias-tijdperk. De rode kleur is afkomstig van een hematietlaagje (ijzeroxide) rond de zandkorrels.
• Condroz zandsteen: een harde zandsteen, vaak als grind of split toegepast voor tuinen, opritten, paden en wegenbouw. Verweert niet snel.
• Dürkheimer zandsteen: zie Leistädter zandsteen.
• Erzen zandsteen: zie Larochette.
• Felser zandsteen: zie Larochette.
• Gildehauser zandsteen: rijk aan fossielen, niet geschikt als bouwsteen, meestal geelachtig.
• Gobertanger zandsteen: meer een zandige kalksteen, geelachtig wit, soms met bruine strepen. Kenmerkend is de fijne lijntekening van het leger.
• Grandglise zandsteen: uit Bernissard, Henegouwen, België. Bleek groengeel tot (bloed)rood of oranjegeel van kleur, met rode vlekken en banden.
• Haltern zandsteen: deels zwart gekleurd door een hoog mangaangehalte (Schwartensandstein), door woestijnlak.
• Heilbronner zandsteen: groenig bruinige, glimmerhoudende zandsteen uit het Boven Trias (Keuper).
• Kolenzandsteen: een donkere kiezelzandsteen uit het Geuldal in Zuid-Limburg.
• Kylltal zandsteen: meestal roodachtig, soms geel of wit, goede bouwsteen. Komt uit het Eifelland ten noorden van Trier.
• Larochette zandsteen of Felser zandsteen: licht van kleur, bijna wit tot beige. Zeer geliefd voor monumentale gebouwen door zijn fijne, dichte en regelmatige structuur en grote drukvastigheid.
• Leistädter zandsteen of Dürkheimer zandsteen: wit tot geel, fijn tot middelkorrelig. Mogelijk uitsluitend binnenshuis toe te passen i.v.m. kleimineralen.
• (Rode) Mainzandsteen of Rode zandsteen: karakteristiek zijn de duidelijke gelaagdheid, putjes en kriskrasgelaagdheden. Veldspaat- en glimmerhoudend.
• Maulbronner zandsteen: onzuivere zandsteen met klei- en ijzerhoudend bindmiddel en kwarts. Verschillende kleurvarianten. Sommige soorten zijn niet weerbestendig.
• Nesselberger zandsteen: lijkt sterk op de Obernkirchner.
• Neubrunner zandsteen (ook Weisser Mainsandstein, Zeiler Sandstein en Coburger Bausandstein) en Schönbrunner zandsteen: afkomstig uit Oberfranken bij Bamberg en Coburg, Duitsland.
• Nivelsteiner zandsteen: fijnkorrelige, bijzonder zuivere, witte tot crèmekleurige zandsteen, bestaande uit verkit zilverzand.
• Obernkirchner: gele ondergrond met lichtbruine strepen. Homogeen van structuur, kleur en kwaliteit. Zeer hard. Verkleurt naar donkerbruin. Iets fijnkorreliger dan Bentheimer. Wordt ook Bückeberger zandsteen, Stadhagener zandsteen, Bremer zandsteen en Weser zandsteen genoemd.
• Rakowicze: zuivere, wit tot beige zandsteen uit het Boven-Krijt, uit Silezië, Polen.
• Reinhardtsdorfer zandsteen: fijnkorrelige grijs-witte tot gele zandsteen uit de Elbe. Kenmerkend zijn de vele fossiele resten. Vorst- en weerbestendig.
• Stadhagener zandsteen: zie bij Obernkirchner.
• Udelfanger zandsteen: geel-groen of geel-rood, bevat vaak wat leem en kan ongewenste gelaagdheid vertonen. Verkleurt naar donkergrijs. Belangrijk om te keuren op leemlagen.
• Vredener zandsteen: grijs, wit en gelig bruin van kleur, met veel ijzerbanden en ijzerkringen.
• Weser of Wezer zandsteen (bontzandsteen): fijn- tot middenkorrelig, uit het stroomgebied van de Weser.

Zandsteen en Onderhoud

Het reinigen van sterk verontreinigd Bentheimer zandsteen kan goed met lasertechniek, wat minder belastend is dan zandstralen of waterstralen. Laserreiniging is echter alleen effectief bij lichte ondergronden en is kostbaar. Bij donkere steensoorten is het verschil tussen vuil en schoon slecht te zien.

Verweren van Zandsteen

Zandsteen patineert over het algemeen donker, vooral op de regenkant. Bentheimer verkleurt van groengrijs tot zwart, Obernkirchner naar donkerbruin, en Udelfanger wordt eveneens donkergrijs. Rode zandgesteenten behouden doorgaans beter hun kleur. De donkere laag ontstaat door vuil dat zich hecht aan het oppervlak.

Bentheimer en Obernkirchner zandsteen kunnen in de loop der eeuwen licht afzanden, maar vertonen doorgaans nauwelijks sporen van verval.

Udelfanger zandsteen en bonte zandsteen uit Aschaffenburg bevatten leemhoudende lagen. Bij toepassing met een liggend leger ontstaan diepe groeven; bij toepassing met een staand leger stoot de steen complete schollen af. Het leger is bij natuurlijk gelaagde natuursteen de min of meer evenwijdige vlakken en lagen van de gelaagdheid.

Zandsteen die geen leemhoudende lagen bevat maar wel schollen afstoot, heeft vaak te lijden onder een hoge zoutbelasting. Witte zoutuitbloeiingen op het breukvlak kunnen duiden op zout dat in de steen is gekomen door agressieve schoonmaakmiddelen of gebruik als urinoir.

Zandsteen verkleurt rood-roze na blootstelling aan hoge temperaturen door oxidatie van ijzerverbindingen. Deze verkleuring is onschuldig, maar de steen kan door plotse temperatuurwisselingen inwendig gescheurd zijn.

Zandsteen en Gezondheid

Het bewerken van alle zandsteensoorten voor de bouw is in Nederland sinds 1951 in beginsel verboden (zandsteenbesluit), met uitzondering van herstelwerk en restauraties. Het STOP-principe (Substitutie, Technische beheersmaatregelen, Organisatorische maatregelen, Persoonlijke beschermingsmiddelen) kan overwogen worden vanwege de gezondheidsrisico's van fijn kwartsstof.

Historisch Gebruik van Bentheimer Zandsteen

Bentheimer zandsteen had in het verleden een uitstekende reputatie, wat heeft geleid tot de bouw van vele gebouwen en monumenten in Nederland. Enkele voorbeelden zijn het Paleis op de Dam in Amsterdam, de Martinitoren in Groningen, de Onze Lieve Vrouwekerk in Maastricht, Huize Singraven in Denekamp, het trapportaal van museum De Waag in Deventer, de Grote Kerk in Enschede, de Plechelmusbasiliek in Oldenzaal, de Beurs in Rotterdam en de Dom in Utrecht.

Ook vrijwel alle kerken in de dorpen en steden langs de Vecht zijn opgetrokken uit Bentheimer zandsteen, omdat de Vecht de belangrijkste rivier was voor het transport van de steenblokken.

De steen werd ook gebruikt voor de vervaardiging van romaanse doopvonten. In Kasteel Bentheim bevindt zich de sculptuur Herrgott von Bentheim, een voorbeeld van vroege christelijke zandsteenkunst.

De winning van Bentheimer zandsteen dateert uit circa 1250, met groeven in Gildehaus. Op het hoogtepunt van de productie rond 1600 waren er negen steengroeven in bedrijf. De steen werd verhandeld naar het Münsterland, Oost-Friesland en Nederland.

Bewerkingstechnieken van Zandsteen

Het bewerken van steen is een van de oudste menselijke vaardigheden. De techniek van natuursteenbewerking tot bouwmateriaal is in Nederland begonnen met de komst van de Romeinen en is tot in de 20e eeuw nauwelijks veranderd.

Winning en Bewerking

De techniek bij de winning van zandsteen is afhankelijk van de eigenschappen van de steen. Zachte gesteenten kunnen losgezaagd worden, terwijl hardere gesteenten gebroken of gezaagd worden. Blokkken worden vervolgens bewerkt tot de gewenste afmetingen.

Afwerkingstechnieken

Vroeger werden verschillende gereedschappen gebruikt voor de afwerking:

• Kantrechten: het voorzien van voegvlakken.
• Randslag: met een bordijzer (smalle vlakke beitel).
• Tandijzer, steenbijl, tandbijl of bouchardehamer: voor verdere afwerking.
• Spitsijzer of spitshamer: gebruikt in gebieden die tot het Romeinse Rijk behoorden.
• Fijne bijlslag: vanaf de tweede helft van de 12e eeuw.
• Beitels: voor fijn geprofileerde delen.
• Cesel: vanaf het midden van de 15e eeuw, breder wordend tot wel twaalf centimeter.
• Frijnen: met een bewust patroon, zoals de kathedraalslag (ruitjespatroon) of visgraat.
• Spitsen, prikken en boucharderen: andere afwerkingen binnen gefrijnde kaders.
• Schaven: bij zachte gesteenten zoals mergel.
• Schuren, zoeten en polijsten: om de kleur van de steen te verdiepen en een glad oppervlak te verkrijgen.

Tegenwoordig worden machines met schuurmiddelen als siliciumcarbide en diamant gebruikt, wat een snellere bewerking mogelijk maakt. Het resultaat van machinaal bewerkt steen mist echter de levendigheid en imperfecties van handwerk.

Merken en Teksten in Steen

Steenmerken, zoals persoonsmerken (van steenhouwer, groevemeester of leverancier) en stelmerken, vertellen informatie over de organisatie van de bouw en de omzwervingen van steenhouwers. Teksten in steen, zoals op grafmonumenten en gevelstenen, dienen ter herinnering. Vroeger werden letters vrijwel uitsluitend met een beitel gehakt; tegenwoordig worden veel teksten gezandstraald.

Bentheimer Zandsteenmuseum en Routes

In Bad Bentheim bevinden zich een zandsteenmuseum en een zandsteenroute. Het museum toont de geologie, geschiedenis van mijnbouw en gebruik van Bentheimer zandsteen, en het belang ervan voor architectuur, beeldende kunst en de lokale economie.

Het museum is het hele jaar geopend van woensdag tot en met zondag van 14.00 tot 17.00 uur, met uitzondering van kerstavond, eerste kerstdag, oudejaarsavond en de maand januari.

Er worden ook rondleidingen voor groepen georganiseerd, evenals een Zandsteenrally, een stadsspel voor kinderen.

Toepassingen van Bentheimer Zandsteen

Bentheimer zandsteen is populair vanwege zijn duurzaamheid en geschiktheid voor monumentale gebouwen en versieringen.

• Bouwsteen: Paleis op de Dam (Amsterdam), Martinitoren (Groningen), Onze Lieve Vrouwekerk (Maastricht), Huize Singraven (Denekamp), museum De Waag (Deventer), Grote Kerk (Enschede), Beurs (Rotterdam), Dom (Utrecht), kerken langs de Vecht.
• Decoratie: doopvonten, grafzerken, familiewapens, tuindecoratie (drinkbakken).
• Andere toepassingen: monumenten, trappen, bloemborders, vijverranden.

Duurzaamheid en Milieu

De winning van zandsteen gaat gepaard met een verantwoordelijkheid voor het behoud van dit unieke materiaal. De missie is niet alleen het behouden van deze historische schat, maar ook het toegankelijk maken ervan.

tags: #bentheimer #zandsteen #metselen