Het onderwerp raakt meerdere facetten: historische aansprakelijkheid, milieuverontreiniging, volksgezondheid en juridische strijd rondom Eternit en zijn Indiase tak Everest Industries. Het verslag beschrijft dat asbest aanwezig is in schoolgebouwen, speeltuinen en de golfplatendaken van huisjes van fabrieksarbeiders, vaak in slechte staat en brokkelend. ECOH rapporteert op basis van getuigenissen uit verontreinigde gebieden, waar zichtbaar asbestafval in 1996-1997 werd gestort en afvalwater de omliggende velden en landbouw aantastte.
Everest Eternit was ten tijde van deze feiten al acht jaar in handen van Etex. Een centrale vraag is historische verantwoordelijkheid: zijn Europese bedrijven lange tijd winst blijven maken ondanks bekende gezondheidsrisico’s? Advokaat Tublu K. Mukherjee, werkzaam in zowel het Britse kantoor als India, benadrukt dat de eigenaars mogelijk aansprakelijk blijven voor schadeloosstelling en sanering. De complexe aansprakelijkheid komt mede door het faillissement van Turner & Newall, de vroegst aangewezen eigenaar die in 1934 begon met de fabriek en in 1989 werd doorverkocht aan Etex.
De Belgische multinational Etex groeide uit tot een wereldspeler in asbestmaterialen, maar trok begin jaren 2000 zich terug uit de asbestindustrie nadat Europa het gebruik eind jaren negentig verbood. Een cruciaal onderdeel van het bewijs is het Canadese ECOH-rapport, aangevraagd door Mukherjee, dat zestien grondmonsters omvatte met veertien asbestresten en schattingen geeft van vervuilde oppervlakte en blootgestelde bevolking. Volgens ECOH bedragen de oppervlaktevullingen 565.000 vierkante meter, met zeven- tot achtduizend mensen die blootgesteld worden. De meerderheid van de locaties toont zichtbaar asbestafval.
In Kymore leven meer dan twintigduizend inwoners, vooral Armen, die nauwelijks op de gezondheidsrisico’s worden voorbereid of geïnformeerd door lokale overheden en eigenaren. Dokter Muralidhar uit Mumbai begon in 2012 met diagnoses van arbeiders uit voormalige Turner & Newall-fabrieken in India, wat essentieel is voor compensatie vanuit een trustfonds dat Federal-Mogul oprichtte tijdens herstructurering. Mukherjee stelt vast dat meer dan vijfhonderd voormalige werknemers al asbestgerelateerde ziekten hebben vastgesteld, terwijl vergoedingen uit het fonds beperkt zijn en perioden na 1988 mogelijk niet worden gedekt. Sanering van vervuilde gronden wordt daarbij als extra kostenpost genoemd, variërend van 52 tot 88 miljoen dollar, afhankelijk van procedures.
De rechtszaak tegen Etex en Everest Eternit stelt dat nalatigheid heeft plaatsgevonden door overschrijding van indicatieve Indiase verontreinigingsnormen, onvoldoende veiligheidsmaatregelen en gebrek aan aandacht voor de gezondheid van arbeiders en omwonenden bij het dumpen van afval. In België werd asbestafval ook gedumpt en uitgedeeld aan omwonenden; OVAM startte in 2004 met saneringen van vervuilde percelen, wat tot een kostenschaal van circa 14,1 miljoen euro leidde. Etex leverde acties en bijdrages in samenwerking met gemeenten, maar exacte bedragen bleven discreet. Een Nederlandse advocaat beschreef het Eternitprotocol als een maatregel die slachtoffers volledig vergoedt als ze aantonen in contact te zijn gekomen met asbestafval.
Het verhaal van India toont een combinatie van lage publieke bewustwording en peilingen die aantonen dat asbestgerelateerde ziekten zich kunnen ontwikkelen lang nadat de blootstelling heeft plaatsgevonden. Diagnose van asbestgerelateerde aandoeningen verliep traag vanwege gebrek aan diagnostische instrumenten in regionale ziekenhuizen; dit vertraagde claims en compensatie. In de loop der jaren stegen kennis en regelgeving, maar veel werknemers blijven nog steeds kwetsbaar voor blootstelling aan carcinogene stoffen zoals silica en lasrook, waardoor de bescherming van werknemers nog steeds actueel is.
Historische en juridische achtergrond
Asbest is al sinds begin 1900 bekend als gezondheidsrisico; asbestose en mesothelioom werden erkend en begrepen toenemende mate vanaf de jaren 1960 tot aan het verbod in Europa eind jaren negentig en begin jaren nul. In India importeert het land bijna 100.000 ton asbest per jaar, met een kleine maar significante binnenlandse mijnenproductie die bijdraagt aan het nationale verbruik. Studies van Dave en Beckett (2005) voorspellen toekomstige asbestos-gerelateerde aandoeningen onder Indiase arbeiders, met mogelijk hogere aantallen bij vrouwen en jongeren gezien de huidige blootstelling en de industriecontext.
De top van Eternit wereldwijd wordt geassocieerd met onderzoek naar Casale Monferrato in Italië, waar mesothelioom talloze inwoners trof. In latere jaren werd druk uitgeoefend door slachtoffers, onderzoekers en publieke opinie die strengere regelgeving eisten. De afbouw van asbest vond in België vooral plaats tussen 1998 en 2005, terwijl uitoverschrijdingen van milieuregels in meerdere landen werden aangepakt via verordening en rechtszaken.
Huidige status en verantwoordelijkheid
Mukherjee wijst op nalatigheid van Everest Industries en Etex om veiligheidsnormen te handhaven en de gezondheid van omwonenden in beschouwing te nemen bij de dumping van asbestafval. Een collectieve rechtszaak in België tegen Etex wordt overwogen om slachtoffers gezamenlijk te verdedigen, terwijl rechterlijke procedures vol obstakels blijven kennen, met hoge financiële drempels voor collectieve claims. Jan Fermon geeft aan dat een collectieve vordering aanzienlijke bedragen kan vereisen, wat problematisch is voor slachtoffers die vaak ongeletterd zijn en weinig middelen hebben.
Ondertussen benadrukt de reportage dat de geschiedenis van asbestverboden en -regulering wereldwijd complex is: 55 landen hebben asbest volledig verboden, maar in landen als India en de VS blijft het gebruik deels toegestaan. De documentaire- en onderzoekswerkzaamheden, gesteund door het Fonds Pascal Decroos en Storyhouse, duiken verder in de rol van Eternit en de aansprakelijkheid die nog steeds onderwerp van debat is in internationale rechtszaken.
Belangrijke cijfers en feiten
- Ongeveer 565.000 vierkante meter van de bodem is oppervlakkig verontreinigd met asbest in de onderzochte gebieden.
- Rond de zeven- tot achtduizend mensen zijn blootgesteld aan asbest in de onderzochte gebiedscontouren.
- Meer dan 500 Indiase ex-werknemers hebben asbestgerelateerde ziekten vastgesteld.
- De sanering van vervuilde percelen in België heeft tot nu toe circa 125.000 ton asbest opgeruimd.
- De kosten voor sanering onder Belgische visie komen uit op potentiële tientallen miljoenen euro, afhankelijk van de aanpak en aansprakelijkheid.
De geschiedenis van Eternit laat zien hoe economische belangen en gebrek aan vroege wet- en regelgeving ernstige schade kunnen veroorzaken aan gezondheid en milieu. Het verhaal onderstreept de noodzaak van voortdurende transparantie, beschermende maatregelen voor werknemers en een internationale aanpak voor historische aansprakelijkheid en sanering.
Animatie over blootstelling aan asbest en het moleculaire mechanisme
Vraag aan lezers: als u vermoedt dat er asbest in uw gebouw aanwezig is, laat een erkend asbestattest opmaken en volg veiligheidsrichtlijnen op. Het is een directe stap richting bescherming van uzelf en uw gemeenschap.