Geschiedenis en betekenis van gaten in het Gedempte Zuiderdiep Groningen

Het Gedempte Zuiderdiep in Groningen was voor de demping een cruciale gracht voor watervoorziening, scheepvaart en riolering. Tegenwoordig is de straat juist één van de risicoplekken bij extreem weer en er dreigt dan waterschade bij de omliggende panden. Het Gedempte Zuiderdiep is één van de drukste straten in het centrum van de stad Groningen. Deze brede plak asfalt, gekaderd door gele klinkers, wordt dagelijks door duizenden stadjers, studenten en bezoekers gebruikt. Doordeweeks is het een belangrijke route om van en naar het station, de universiteit, kantoren of winkels te komen. In de weekenden stoppen er bussen vol toeristen en vullen de kroegjes aan het Zuiderdiep er zich met stadjers en ommelanders.

Het Zuiderdiep is ook een typisch voorbeeld van de uitdagingen waar steden voor staan vanwege de steeds grotere weersextremen. Om te begrijpen hoe het Gedempte Zuiderdiep haar huidige karakter kreeg, gaan we terug naar de zeventiende eeuw, de tijd waarin het Zuiderdiep werd gegraven. De stad Groningen was toen nog nauw verbonden met het Waddengebied. Via de verschillende rivieren rondom de stad voeren schepen met handelswaar van en naar de stad. De grachten waren van cruciaal belang voor de watervoorziening en riolering. De stroming van de Hunze, het Reitdiep en de Aa zorgde samen met de getijden voor voortdurende aanvoer van schoon water en een snelle afvoer van vervuild water. Ook regenwater werd via de grachten afgevoerd. Om dit te vergemakkelijken zie je bij veel oude grachten dat de omliggende straten licht schuin aflopen richting het water.

Voor stadsuitbreiding was het aanleggen van een nieuwe gracht dan ook net zo belangrijk als nu het aanleggen van wegen en riolering. De oplevering van het Zuiderdiep in 1637 was noodzakelijk voor verdere groei van de stad Groningen. Het Zuiderdiep deed vervolgens bijna 250 jaar lang dienst als gracht. Dat heeft zijn sporen nagelaten in de huidige vorm van het Gedempte Zuiderdiep. De handelsschepen losten hun lading meestal bij de pakhuizen aan de noordkant van de stad en meerden vaak aan bij havens en kades aan de zuidkant, waaronder het Zuiderdiep. Hier konden met name kleinere schepen aanmeren, terwijl grotere schepen doorvoeren richting het Damsterdiep. Er werden meerdere hoge bruggen over het Zuiderdiep gebouwd, zodat ook het voetverkeer zich goed door de stad kon bewegen. Sporen van deze bruggen kun je tegenwoordig nog terugzien als verhogingen in het straatreliëf.

Door de grote maatschappelijke veranderingen die vanaf 1850 plaatsvonden, zoals de industriële revolutie, de opkomst van nieuwe manieren van oorlogsvoering en moderne vervoersmiddelen zoals de trein, voldeed de oude stadsinrichting niet meer. De oude stadswallen werden afgegraven en vervangen door nieuwe voorzieningen als het academisch ziekenhuis en het treinstation. Het Zuiderdiep werd in 1880 gedempt. Na de demping werd ook ondergronds een grote moderniseringsslag doorgevoerd. Het gemeentelijke hoofdriool werd gebouwd, een technische innovatie die de noodzaak van grachten en open water in één klap deed verdwijnen en ertoe leidde dat de bovengrondse ruimte in de stad zo efficiënt mogelijk kon worden ingezet. Voor het Gedempte Zuiderdiep betekende dit dat het gebruikt werd als markt, als busstation en tegenwoordig als verkeersader. Iedere stap in het vergroten of verbeteren van het riool maakte verdere bovengrondse verdichting mogelijk. Die vorm van stadsontwikkeling zie je vanaf de twintigste eeuw in alle stedelijke ontwikkeling.

Huidige kenmerken en risico's

Het Gedempte Zuiderdiep is tegenwoordig een schoolvoorbeeld van een zogenoemde “stream desert”. Deze term wordt gebruikt voor gebieden die voor hun waterregulering volledig afhankelijk zijn van ondergrondse infrastructuur. Nu extreme weersomstandigheden vaker voorkomen, kan dit tot problemen leiden. Het Gedempte Zuiderdiep komt in alle modellen naar voren als een risicolocatie voor wateroverlast. De straat ligt lager dan het omliggende gebied en door de ontstaansontwikkeling van het gebied stroomt water uit omliggende straten snel en eenvoudig naar het Zuiderdiep toe. Het regenwater dat zich er daardoor verzamelt, moet vervolgen via smalle straatkolken worden afgevoerd. Dat functioneert prima op regenachtige dagen in de herfst en de winter, als er een constante maar beperkte stroom water is, maar in de lente en de zomer is dit een risico. Bij extreme buien, waarbij in een paar uur evenveel regent als normaal in een week of maand, wil te veel regenwater de putten in. Tijdens deze buien lijkt het Zuiderdiep op een verkeersknooppunt tijdens de spits. Water verzamelt zich eerst tussen de stoepranden, maar als er te veel neerslag is, gaat het op zoek naar alternatieve routes. Het water stroomt dan naar kelders en voorduren van omliggende panden, met waterschade tot gevolg.

Probleemgebieden als het Zuiderdiep vinden we in alle steden. Vandaar dat alle gemeenten vanaf 2018 verplicht zijn om maatregelen te nemen om de bebouwde omgeving voor te bereiden op extreem weer. Het doel van deze aanpak is dat in 2050 iedere straat in Nederland bestand is tegen weersextremen. Dat betekent in de praktijk dat er opnieuw plek moet komen voor open water en groen in onze verdichte en compacte steden. Het opnieuw inrichten van het Gedempte Zuiderdiep vraagt om een herontwerp van het gebied. Verkeer en waterhuishouding moeten meer in balans komen. Het Zuiderdiep kan zijn huidige vorm houden als we technische ondergrondse maatregelen treffen. Denk aan ondergrondse wateropslag en nieuwe bestrating die het water doorlaat. Dit soort technische maatregelen vraagt grote investeringen en veel onderhoud, maar zorgt ervoor dat het Gedempte Zuiderdiep zijn moderne karakter kan behouden.

Een andere, meer radicale, oplossing voor de waterproblematiek is om de demping ongedaan te maken en het Zuiderdiep weer te laten stromen. Het herintroduceren van oude waterstructuren wordt in Nederlandse steden al veel toegepast. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in Utrecht, waar de singel rondom het stationsgebied is hersteld en in Enschede, waar stadsbeken in oude staat zijn teruggebracht. Door te werken met de hoogteverschillen die er al zijn, kan water eenvoudig worden weggeleid. Deze ingreep vraagt om onderzoek, want het is de vraag hoe je een heropening van het Zuiderdiep combineert met de andere functies ervan. Het Zuiderdiep is ooit gegraven om het waterbeheer in de stad te regu­leren. Na de demping is het hierin juist een problematische rol gaan spelen. Hoe het Zuiderdiep in de toekomst ontwikkeld gaat worden is nog onbeslist, maar de gemeente Groningen heeft al laten zien klimaatadaptieve oplossingen te durven omarmen.

Een mooi voorbeeld is het planten van tientallen bomen met een eigen bewateringssysteem op de Grote Markt, die het plein zullen helpen verkoelen. Het Gedempte Zuiderdiep heeft bovendien een rol in het herinneren aan de geschiedenis van de Joodse gemeenschap en de Tweede Wereldoorlog. Verschillende gedenkmonumenten staan langs het Zuiderdiep, waaronder een bronzen deur bij de hoek met de Folkingestraat en het kunstwerk ‘Ook hier’ in een zijstraat, die herinneren aan deportaties en de verdwijning van Joodse bewoners.

Van gracht naar geheugen en leefbare stad

Het Gedempte Zuiderdiep is ooit gegraven om het waterbeheer in de stad te reguleren. Na de demping is het hierin juist een problematische rol gaan spelen. De demping in 1880 markeert een omslag van waterbeheer naar stedelijke infrastructuurontwikkeling, met markten, busstations en verkeersaders als functies. Het huidige vraagstuk draait om klimaatbestendigheid: open water en groen herintroduceren in een verdichte stedenbouw, ondergrondse wateropslag en doorlatende bestrating als mogelijke oplossingen, of juist het heropenen van delen van het Zuiderdiep voor een natuurlijke waterstroom.

< tagimg>Diagram: schematische vergelijking van ondergrondse wateropslag vs. heropening van waterlopen

Historische verwijzingen en erfgoed

In de buurt van het Zuiderdiep vindt men monumenten die herinneren aan de geschiedenis, zoals de bronzen deur bij de Folkingestraat die verwijst naar de deportaties tijdens de Tweede Wereldoorlog en het kunstwerk ‘Ook hier’ met het uitgehakte woord (weggehaald). Daarnaast herinnert het monument voor Ben Ali Libi aan Michel Velleman, geboren aan het Zuiderdiep, aan de verdrukking en vervolging van Joodse artiesten tijdens de oorlog. Deze gedenkbeelden geven de plek van het Zuiderdiep een culturele en historische dimensie die verder gaat dan louter stedelijke infrastructuur.

Het Zuiderdiep is gelegen in de buurt Binnenstad-Zuid en hoort bij de wijk Centrum in Groningen. Oorspronkelijk was het Zuiderdiep het zuidelijke gedeelte van de stadsgrachten van Groningen. De naam Zuiderdiep wordt nu gebruikt voor de straat tussen de Oosterstraat en de Munnekeholm. De oudste gracht is vermoedelijk rond 1265 gegraven en liep toen ook al tot aan het Kattendiep in het oosten. In de 16e eeuw werden beide diepen geleidelijk aan gedempt. In 1612 ontwierp Garwer Peters een nieuwe gracht met de naam ‘Kattendiep’. De aanleg startte tussen 1612 en 1614 in aanloop naar de grote stadsuitleg. Het westelijke deel tussen de A (Reitemakersrijge) en de Haddingestraat was toen gereed. Na het graven van het Verbindingskanaal werd het Zuiderdiep in 1880 deels gedempt. Alleen het meest westelijke deel bij de Reitemakersrijge bleef nog tot 1954 bestaan, waarna dit ook werd gedempt. Na de demping heeft het Zuiderdiep verschillende functies gehad: marktplein, busstation en verkeersader. Sinds de invoering van het Verkeerscirculatieplan Groningen in 1977 is het Zuiderdiep geen doorgaande route meer.

1. Herontwerp van het gebied met aandacht voor verkeer en waterhuishouding.
2. Mogelijke ondergrondse maatregelen zoals wateropslag en waterdoorlaatende bestrating.
3. Overweeg het heropenen van delen van het Zuiderdiep om water beter af te voeren.

tags: #gaten #in #gevel #zuiderdiep