Metselwerk ontleent haar sterkte en stabiliteit uit het verband waarin gemetseld wordt. De afmetingen van een baksteen zijn van oudsher op elkaar afgestemd. De lengte van een baksteen is veelal gelijk aan twee koppen plus een voeg. Om het metselverband te kunnen maken dienen bakstenen bij hoeken en beëindigingen ingekort te worden. We adviseren de maatvoering van het metselwerk voor de wanden en wandopeningen af te stemmen op de maatvoering van de baksteen. In het ontwerpstadium worden de zogenaamde koppen- en lagenmaat uitgezet op het metselwerk van het project. Metselverbanden worden daardoor mogelijk.
Basisprincipes van koppen- en lagenmaat
Onze bakstenen zijn grofkeramische bouwmaterialen. Maatafwijkingen kunnen voor komen en zijn toegestaan. Om de koppenmaat te bepalen is het nodig om minimaal 20 bakstenen te gebruiken uit de geleverde partij. Neem 10 bakstenen en leg deze als strekken achter elkaar. Neem vervolgens 20 koppen en leg deze haaks tegen de strekken aan. Bij een muuropening is de maatvoering altijd: tn x koppenmaat + voeg. Een muur, ook wel een muurdam genoemd, heeft een maatvoering van n x koppenmaat - voeg. Voor halfsteens- en wildverband, gelden bovenstaande uitgangspunten. Andere metselverbanden kennen andere richtlijnen voor de maatvoering van het metselwerk. Nooit 2 drieklezoren in 1 metselwerklaag.
Lagenmaat en muurdikte
De lagenmaat is de maatvoering in verticale richting van metselwerk. De lagenmaat is de gemiddelde dikte van de baksteen plus de gemiddelde lintvoegdikte. Een metselwerkopening zoals een kozijn moet op de lagenmaat zijn afgestemd. De hoogte van het metselwerk is altijd een veelvoud van de lagenmaat. In de praktijk wordt door de metselaar 10 bakstenen uit de geleverde partij op zijn kant naast elkaar gelegd. Het totaal wordt gedeeld door tien waarmee de gemiddelde baksteendikte is vastgesteld. In veel projecten is sprake van 16 lagen per meter.
Metselverbanden en hun toepassingen
Er bestaan veel metselwerkverbanden. Van oudsher werd dit vooral gedaan om steens of dikkere muren goed in verband te kunnen metselen. De benamingen van traditionele metselverbanden krijgen de laatste decennia vaak een eigen leven. Metselverbanden worden anders benoemd, er worden nieuwe metselverbanden verzonnen of er worden combinaties gemaakt. In dit overzicht gaan we in op wat metselverbanden aan moeten voldoen en waar rekening mee gehouden moet worden bij het uitwerken ervan.
In hedendaagse gevels gaat het bijna nooit meer over steens muren of massieve muren van anderhalf of dubbel steens. Het behandelen van de metselverbanden voor dit soort massieve muren is dan ook niet zo relevant; wel is het van belang te weten dat deze verbanden aan regels gebonden zijn. Een van de belangrijkste regels is: het moet in verband gemetseld worden over de volledige breedte van de muur. Twee halfsteens muren die tegen elkaar aan gemetseld worden, vormen geen steens muur. De huidige spouwmuurconstructies bestaan over het algemeen uit een halfsteens buitenspouwblad. Voor dit halfsteens metselwerk wordt door architecten vaak gekozen voor een traditioneel metselverband zoals Noors- of kettingverband, Vlaams verband en Kruisverband. Staand verband wordt ook toegepast als halfsteens buitenspouwblad.
In de metselwerknorm (NEN-EN 1996-1-1) is opgenomen wat een metselverband eigenlijk is en waar het aan moet voldoen. In artikel 1.5.2.6 wordt niet de term metselverband gebruikt, maar steenverband: rangschikking van metselstenen in een regelmatig patroon om samenwerking te bereiken. In ongewapend metselwerk behoren stenen met een hoogte van 250 mm of minder ten minste een overlap van de grootste waarde van 0,4 maal de steenhoogte en 40 mm te hebben. Boven 250 mm geldt een minimale overlap van 0,2 maal de hoogte en 100 mm. Dit vormt de basis voor de rekenregels en de aansluiting met de norm.
Een veel toegepast metselverband is wildverband. Het klopt wel dat wildverband vaak geassocieerd wordt met minder koppenmaat, maar het blijft een geldig metselverband en moet voldoen aan normen en aanvullende richtlijnen. Maatvoering op koppenmaat blijft essentieel. Verschillende publicaties geven uiteenlopende definities van wildverband; dit leidt tot misverstanden op de bouw. Daarom is duidelijke schriftelijke vastlegging van welke regels voor wildverband gelden, cruciaal.
Andere veelvoorkomende verbanden zijn Noors- of kettingverband, Vlaams verband en Kruisverband. Staand verband wordt ook toegepast als halfsteens buitenspouwblad. In NEN-EN 1996-1-1 en NPR 9096-1-1 worden extra condities beschreven wanneer verbindingen niet aan de minimum-overlap voldoen; vaak vereist dit metselwerkwapening.
Wapening en speciale gevallen
Volgens NEN-EN 1996-1-1 artikel 8.1.4 mogen onregelmatige metselverbanden, die niet aan minimale overlapeisen voldoen, alleen in gewapend metselwerk toegepast worden als onderzoek aantoont dat ze voldoen. De wapening moet geschikt zijn en voldoen aan NEN-EN 845-3. Hart-op-hart-afstand ligt meestal tussen 250 en 300 mm en wordt over de volledige hoogte toegepast. Bij verticaal tegelverband met strekken vereist dit in elke lintvoeg wapening. Spouwankers en wapening mogen niet in dezelfde lintvoeg geplaatst worden.
Maatspreiding en stootvoeg
Aan de orde van grootte van de bakstenen wordt ook de maatspreiding en stootvoeg bepaald. Om een metselverband regelmatig uit te voeren en het verloop van de stootvoegen te beperken, moeten de baksteen-maatspreidingen conform NEN-EN 771-1 zijn. Bij dunne voegen (<8 mm) of speciale verbanden kan een kleinere maatafwijzing en/of maatvoering met de baksteenproducent afgesproken worden, inclusief rekening houden met de kromming van bakstenen volgens BRL 1007.
Specifieke aandachtspunten voor Wildverband en koppenmaat
Bij wildverband blijft maatvoering op koppenmaat essentieel. In openbare publicaties wordt dit onderwerp vaak verschillend beschreven; daarom is heldere specificatie in tekeningen en bestek essentieel. Hetzelfde geldt voor lange bakstenen en betonstenen die vaker voorkomen in gevelmetselwerk; ook zij volgen regels en vereisten voor het verband en de aanvullingen op spouw en lintvoegen.
Praktische punten voor de uitvoering
Hoe kun je het beste metselen? Hoe maak je specie? En hoe maak je stenen op maat? Metselen is bouwen met stenen en specie. De techniek vereist oefening; begin met een klein project om ervaring op te doen. Secuur werken is cruciaal; maak kleine hoeveelheden specie aan zodat je rustig aan kunt doen (specie verwerkingstijd ongeveer 2 uur). Let op bij het uitzoeken van stenen en specie dat deze materialen goed samenwerken.
De helft van de uitvoering is fundering en profielen. Een goede fundering is essentieel. Metselprofielen worden aan de hoeken geplaatst en waterpas gesteld. Zaag het kozijn exact in het gewenste openingsformaat en zet latten binnenin om het kozijn te bepalen. De meeste muren worden in een halfsteensverband gemetseld; de stenen liggen steeds half over elkaar heen. De bovenkant van de muur wordt vaak afgewerkt met een rollaag. Vermijd te natte specie omdat de stenen dan gaan zakken; te droge specie zorgt voor slechte hechting. Bij regen moet vers metselwerk beschermd blijven.
Praktische richtlijnen en offertes
Voor fundering, fasing en kostprijs gelden de volgende vuistregels: een goede fundering is twee keer zo breed als de muur; een eenvoudige muur kan circa 11 euro per m2 kosten, afhankelijk van het metselverband en de materiaalkwaliteit. Voor een tuinmuur geldt vaak een lagere belasting dan voor dragende gevelmuren. De kosten hangen af van het soort muren, huidige situatie en het gewenste metselverband. Het is verstandig meerdere offertes aan te vragen bij erkende metselaars. Een vakbekwame metselaar kan tussen de 500 en 1000 stenen per dag zetten, afhankelijk van omstandigheden.
Binnenmuren metselen kunnen ook in gasbeton of cellenbeton blokken uitgevoerd worden; dit noemt men snelbouw metselwerk. Voor douchewanden is waterbestendige mortel noodzakelijk. Voor tuinmuren is de stugge constructie meestal minder belastend dan gevelmuren. Bij bijzondere stenen zoals natuursteen bieden wij maatwerk en leveren we inkooppunten voor diverse stenen. Een solide fundering en correcte uitvoering voorkomen instorting en tochtverlies bij hogere muren.
Belangrijke keuzes en workflow
- Welk metselverband kies ik (halfsteens, steensverband, Vlaams, Noors, Kruis, Wild)?
- Kies ik een spouwmuur (spouwanker nodig) of een massieve muur?
- Welke grootte en tolerantie voor koppenmaat en lagenmaat zijn acceptabel?
- Welke stenen en specie passen het beste bij elkaar en bij de gewenste uitstraling?
Het allerbelangrijkste aspect van een metselverband is de vereiste overlappingslengte van de stenen in het metselwerk. Deze overlappingslengte is mede afhankelijk van de grootte van de stenen en moet minimaal 40 mm zijn. Hoe je het beste metselen, hoe je specie maakt en hoe je stenen op maat maakt, vereist oefening en aandacht voor detail. Volg de normen en laat bij twijfel een vakman adviseren.
Zelf een muur metselen
De muur die jij wilt metselen kun je meestal in meerdere stappen afmaken, afhankelijk van hoogte en beschikbare uitrusting. Een ervaren metselaar met opperman kan veel werk in één dag verzetten, maar altijd met aandacht voor veiligheid en correcte uitvoering. Als je twijfelt, schakel een erkend metselbedrijf in om een vakbekwame muur te realiseren.