Volgens diverse onderzoekers kunnen bepaalde paalsporen sinds de Late Bronstijd (1500 jaar voor Christus) als hooibergen geïnterpreteerd worden. Bij veel opgravingen zijn relaties met hooibergen gelegd. In 1975 werden bijvoorbeeld bij middeleeuwse hallehuizen in het Drentse Gasselte acht roedenbergen (met vijf tot zeven roeden) aangetroffen, in de vorm van paalgaten. Ze dateren uit de periode 900 tot en met 1100 na Christus. Al sinds de vroege Middeleeuwen zijn er schriftelijke vermeldingen van bergen, maar het is niet zeker of het om het ons bekende bouwwerkje met het beweegbare dak gaat. De oudste Nederlandse bron waarin bergen genoemd worden dateert uit 1022 en in oorkonden van 1281-1283 wordt onder de lenen van graaf Floris V vermeld een 'Didderic Scade hostade, huus ende barch ende alle datter op staet'. Pas uit een rekening uit het jaar 1345/1346 van de grafelijkheid Holland blijkt met zekerheid dat men de berg met verstelbare kap kent. Hierin spreekt men van ‘6 barchroeden ende 6 laen, 3 yzeren, den barch mede te heffen’, waarin zich enkele belangrijke hooibergonderdelen laten herkennen.
Afbeeldingen zijn er vanaf de eerste helft van de 14e eeuw. De eerste Nederlandse afbeelding dateert uit 1465. Op een schilderij van rond 1480 van de Sint Elizabethsvloed (Rijksmuseum Amsterdam) staan ook bergen. Op bijgaande foto staat een vaak als zevenroedige geinterpreteerde berg. Volgens een vroegere onderzoekster is de hooiberg in Nederland ontstaan, en wel in de Betuwe, de streek waar zij vandaan kwam. Zij leidde uit taalkundig onderzoek af dat het oorspronkelijk "berggebied", naast de Betuwe, het vasteland van Holland bezuiden het IJ, Utrecht, de Veluwe met de IJsselstreek en het gebied rond het Zwarte Water zou zijn. In 1350 kwam volgens andere bronnen de hooiberg echter al in Noord Holland, West Friesland en Schellingwoude voor. Huidige inzichten geven aan dat hooibergen, met misschien Zuid-Limburg als uitzondering, in heel Nederland hebben gestaan. Nu zie je ze nog alleen in Overijssel, Zuidwest Drenthe, Gelderland, Gooi, en in Utrecht en Zuid Holland. En daar verdwijnen ze in rap tempo.
In Zeeland en Friesland zijn ze als wijd verspreid hulpgebouw al eeuwen weg, al stond er hier en daar tot in de 20e eeuw nog een enkele. Ook Brabant kende tot in de 20e eeuw nog meerroeders, en ook nu nog zijn er hier en daar eenroeders. De eerder genoemde onderzoekster noemt als latere verspreidingsplaats naast Nederland Vlaanderen, de Vierlanden bij Hamburg, Slowakije, Balkan en Oost Pruisen. Andere vroegere onderzoekers constateren alleen dat de hooiberg in heel Europa bekend was maar Nederland als restgebied is overgebleven. Dat klopt ook niet: hooibergen komen of kwamen tot voor kort nog voor in naast Nederland België, Duitsland, Italië, Kroatië, Polen, Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Roemenië, Oekraïne en mogelijk Rusland. In het verleden kwamen ze ook elders voor, tot zelfs in Scandinavië.
Het Book of Hours, rond 1405 opgesteld door de Limburg gebroeders toont prachtige plaatjes van de oogst en het hooien. Wetenschappelijk woedt er een discussie over de vraag of Nederland misschien toch de exporteur is van de berg naar onder meer de Balkan, Istrië en Amerika. Zeker is dat op de kaart van Nieuw Amsterdam (Manhattan, 1630) hooibergen ingetekend zijn naast de Hollandse boerderijen en de Indiaanse wigwams. Een Tsjechische bijbel uit 1400 maakt gewag van Hollandse hooibergen geïmporteerd in de regio. Hiernaast staat een afbeelding uit 1340. Maar er wordt niet gesproken over een beweegbaar dak. We zullen het interessante antwoord op de vraag of Nederland de exporteur was van de roedenberg wel nooit meer te weten komen. Dat neemt niet weg dat we als restgebied wel zuinig moeten zijn op wat nog rest.
Naar hedendaagse inzichten hebben hooibergen, met misschien Zuid-Limburg als uitzondering, in heel Nederland gestaan. Nu zie je ze nog maar in Overijssel, Zuidwest Drenthe, Gelderland, Gooi, en in Utrecht en Zuid-Holland. En daar verdwijnen ze in rap tempo. In Zeeland en Friesland zijn ze als hulpgebouw al eeuwen weg, al stond er hier en daar tot in de 20e eeuw nog een enkele. Ook Brabant kende tot in de 20e eeuw nog meerroeders, en ook nu nog zijn er hier en daar eenroeders.
Andere restgebieden zijn te vinden in de Oekraïne, de Balkan, (Maramures Noord Roemenië) en de Dolomieten. Tip: Kijk eens bij de rubriek hooimijten! In Hooibergen en vloedschuren van S.M. Jurgens is de discussie over de oorsprong uitgebreid weergegeven. Interessant is ook het pionierswerk van de Amerikaanse Dutch Barn club: de oorspronkelijke hollandse hooiberg kwam tot in de 20e eeuw voor in onder andere Hudson Valley, New York. De hooiberg was vooral daar in gebruik waar het hooi niet in de boerderij kon worden opgeslagen of de oogst te groot werd voor opslag in de boerderij. Het laatste verklaart waarom er in het midden van de vorige eeuw nog nieuwe bergen werden gebouwd waar ruilverkaveling plaatsvond (onder meer Drenthe).
Eenroeder, de kap werd geheven met de rikrak. De bergen kennen verschillende vormen. De eenvoudigste is die met één paal (zo'n paal heet een roede) en een rieten dakje. Ze komen vooral langs de Gelderse IJssel voor en in de Achterhoek zijn ze zelfs weer in opkomst. Soms zie je een paraplu met tasvloer. Op de Veluwe komen nog wel typisch tweeroedige bergen voor. Ze hebben dan een simpel zadeldakje dat omhoog en omlaag bewogen kan worden. Maar hier zijn ook majestueuze vijf- en zelfs zesroeders te bewonderen. De grotere hooibergen hebben vier, vijf of zelfs zes roeden. en zijn in het zuiden van de Veluwe, het Utrechtse plassengebied en rond Amersfoort te vinden. Behalve de berg voor hooi of granen is er ook de berg met een houten zoldertje boven de grond, de tasvloer, waaronder een bergplaats is ingericht. Vooral in de Betuwe is er de schuurberg: aan twee of drie kanten is er een aanbouwtje.
De meeste kennis over vroegere hooibergen hebben we kunnen verzamelen vanaf oude schilderijen. Uit Stichting voor de Nederlandse archeologie: op een voormalig fabrieksterrein ten zuidoosten van Prinsenbeek hebben archeologen van de gemeente Breda opvallend grote boerderijen en diverse waterputten gevonden die dateren van de 10de tot en met de 15de eeuw. De blootgelegde huisplattegronden laten een duidelijke ontwikkeling van de bewoning zien vanaf de Vroege Middeleeuwen tot het huidige gehucht Westrik. Onder de middeleeuwse bewoningsporen bevinden zich tenminste twee verspreid gelegen woonerven met sporen van grote, bootvormige boerderijen van wel 20 meter lang uit de 12de eeuw. De grootste bedreigingen voor de hooiberg bleken de opkomende opslagvormen als de spieker (vakwerkgebouwtje in Oost-Twente en Duitsland), de komst van de betonnen en ijzeren paal rond de dertiger jaren, en de plastic "olifantendrol". De laatste jaren is herbouw echter erg in opkomst, en vooral in Oost-Nederland.
- In ’t Gooi zijn vrijwel alle boerderijen van het type hallehuis. In zijn meest elementaire vorm wordt het hallehuis gekenmerkt door een eenvoudige rechthoekige plattegrond, lage zijgevels en een steil zadeldak. De indeling is bepaald door de constructie van de boerderij. Het belangrijkste constructieve element van een houtskelet is het gebint.
- Een hooiberg kan bestaan uit een tasvloer (hooi opgeslagen bovenop een verhoging) of vanaf de bodem opgeslagen hooi; stenen of houten constructies bepalen de stabiliteit van de berg.
- De stolp als bouwwerk in Waterland kent een aparte ontwikkeling met kaakberg en hooihuisboerderij, waarbij woonhuis, stal en hooiberg in elkaars verlengde liggen.
Het pannendak is een essentieel onderdeel van het Nederlandse landschap, met een rijke geschiedenis die teruggaat tot de oudheid. Wat begon als eenvoudige, organische dakbedekking heeft zich door de eeuwen heen ontwikkeld tot geavanceerde oplossingen die zowel duurzaamheid als esthetiek combineren. Dakbedekking in de vroege geschiedenis bestond uit natuurlijke materialen zoals stro en riet. Vanaf de Romeinse periode kwamen dakpannen naar Nederland; in de middeleeuwen verdwenen ze tijdelijk weer, maar keerden terug en drongen door in steden. De 19e eeuw bracht mechanisatie in de dakpanproductie, waardoor massaproductie betaalbare dakpannen mogelijk maakte. In de 20e eeuw verschaften nieuwe materialen zoals beton en golfplaten langere levensduren en lagere kosten. Het behoud van originele dakpannen is cruciaal voor authenticiteit van historische gebouwen en stadsgezichten in Nederland, hoewel veel oude pannen zijn vervangen door moderne materialen.
De verschillende typen holle pannen, het gebruik van kalkmortel met koeien- of varkenshaar, en de ontwikkeling van lood- en panverbindingen illustreren de evolutie van het pannendak. De gevarieerde kleuren van pannen (rood, blauw, geglazuurd) en de techniek van het smoren van klei leveren karakteristieke details op die bij restauraties zorgvuldig moeten worden toegepast om het historische beeld te bewaren. Monumentenzorg pleit voor het behoud van authentieke Hollandse pannen en het vermijden van eenvormige, anonieme vervangingen die het historische karakter kunnen verstoren.
In Nederland bestaat een sterke relatie tussen hooibergen en stolpen, met bouwkenmerken zoals het vierkante fundament, gebintconstructie, tasvloer en de dars of dors. De hangerde kap en de werking van de karsten maken deel uit van de karakteristieke structuur die eeuwenlang het platteland vormde. Moderne restauraties moeten rekening houden met de oorspronkelijke bouwprincipes, waaronder het toepassen van kalkspecie voor aansluitingen en het voorkomen van zichtbare loodwerkzaamheden op oudere daktypen.