Maanden geleden ging de restauratie van start en nu is het einde in zicht. Pal aan de Rijn wordt hard gewerkt om het gebied te transformeren in een stedelijke hotspot met woningen, bedrijven, winkels en ruimte om te ontspannen. Een groot deel van de voormalige melkfabriek is al gesloopt, maar de karakteristieke schoorsteen blijft behouden. Alleen moest het 45 meter hoge bouwwerk nog wel even onder handen worden genomen.
Kijk hier naar de reportage (de tekst loopt door onder de video): Restauratie oude Coberco-schoorsteen in Arnhem bijna klaar. “Ja, we zijn nu op de laatste plekken aan het voegen”, zegt uitvoerder Jaap Mars. De afgelopen maanden hingen hij en zijn collega's vaak op grote hoogte langs de schoorsteen en keken ze uit over de stad. “Voor ons is het gewoon ons werk”, vertelt hij nuchter. “Maar mensen vinden het altijd wel heel interessant”, geeft hij toe.
Voormalige melkfabriek Coberco Arnhem
Als alle voegwerkzaamheden zijn afgerond, gaan ze nog 35 stalen trekbanden langs de schoorsteen spannen en wordt de bliksemgeleider op orde gebracht. Volgens de uitvoerder zijn ze nog een paar weken bezig. De volledig in ere herstelde schoorsteen moet volgens projectontwikkelaar BOEi de blikvanger worden van een levendige stadswijk. Samen met het deel van de oude melkfabriek dat niet is gesloopt, zal dit het middelpunt van de wijk vormen. Er komen op het terrein vermoedelijk tussen de 250 en 300 woningen en het hele gebied krijgt een circulair karakter waarin oude materialen bijvoorbeeld opnieuw gebruikt zullen worden. Wanneer de invulling van het hele gebied gerealiseerd moet zijn, is nog niet duidelijk.
Samenwerking tussen boeren stamt al vanaf de gemeenschappelijke gronden van de Marken. Maar pas tegen het eind van de 19e eeuw sloegen boeren de handen ineen om samen melk te verwerken en boter en andere producten te maken. In 1894 richtten boeren in Almen de eerste zuivelfabriek op in de huidige gemeente Lochem. Ook in Barchem waren ze er vroeg bij: in datzelfde jaar begonnen ze melkdepot de Lijster aan de Schoneveldsdijk. In Almen werd rond 1894 de vereniging opgericht om een fabriek te stichten voor melkverwerking. Ze startten eerst heel sober en klein in een bijgebouwtje bij het huis van directeur B.J. Bokhorst. Later werd de fabriek gebouwd die rond 1920 werd herbouwd tot de zuivelfabriek die jarenlang de dorpskern domineerde. De eerste directeur werd al in 1898 opgevolgd door zijn zoon H.J.
De coöperatie Almen-Harfsen leverde al voor de oorlog consumptiemelk via de Zutphense melkinrichting. Na de oorlog had de Almense coöperatie het moeilijk. Te klein om zelfstandig te blijven bestaan en te weinig draagvlak om te vernieuwen en uit te breiden. In 1953 moest de fabriek zijn deuren sluiten. In Laren Zuid waren maar liefst drie melkinrichtingen. Het depot de Lijster bestond maar kort, van 1894 tot 1900 (al houden sommigen het op 1909). Waarschijnlijk was het nauwelijks meer dan een melkontvangst zonder verdere bewerking. De boterfabriek in Boschheurne functioneerde van 1902 tot 1934 (of misschien nog tot 1943). Ook daar resteert slechts een woonhuis. De fabriek in Zwiep was een geval apart. De samenwerking tussen boeren had namelijk soms een duwtje nodig. Zo doorbrak mr. C.J. Sickesz van de Cloese de besluiteloosheid van de Zwiepse boeren door in 1906 dan maar zelf in zijn koetshuis een melkinrichting te beginnen met zijn koetsier als directeur.
De ‘Coöperatieve Stoom-zuivelfabriek te Eefde Gemeente Gorssel’ dateert al van 1896. De eerste directeur was H.J. Schurer. De fabrieksgebouwen aan de Rijksstraatweg werden regelmatig uitgebreid, waardoor een enorm fabriekscomplex ontstond. Toch kon ook zo’n grote fabriek niet op zichzelf functioneren. Groot was de schrik in Eefde toen Coberco besloot de drie zuivelfabrieken te concentreren in Nijkerk. In Laren had directeur Bouke Jansen al in 1975 de deuren van de boterfabriek moeten sluiten. Daar had men juist geprobeerd zelfstandig te overleven. Boter uit Laren werd alom geroemd. De vaten werden via station Laren-Almen vervoerd naar alle windstreken.
Aan de Boekhorstlaan in Klein Dochteren begonnen boeren in 1897 een roomboterfabriek op handkracht. Pas in 1950 besloten de tachtig deelnemers die de coöperatie toen telde zich aan te sluiten bij de Lochemse fabriek. In Lochem zelf was het boterfabriekje dat H.Kingma eind 19e eeuw aan de Stationsweg was begonnen geen succes geworden. Gebouw en machines stonden er na 1900 nog. Net als in Zwiep waren er notabelen nodig om de boeren over de streep te trekken. Baron Nagell van Ampsen en burgemeester Haitsma Mulier namen, met één resp. drie koeien, initiatief tot een coöperatie. In 1905 ging de Lochem Coöperatieve Stoomzuivelfabriek en Melkinrichting van start met O.H. Gorter als directeur. Die uitbreidingen betroffen overigens niet de gewone melkinrichting, maar met name de oprichting van de melkpoederfabriek de Berkelstroom in 1952, naast de oorspronkelijke melkfabriek. In 1965 ging de Berkelstroom, samen met onder meer de melkfabriek in Eefde, op in Coberco.
De zuivelindustrie in de provincie Utrecht is wijd verspreid geweest en nu alleen te zien in de laatst overgebleven fabrieksgebouwen. Dat herbestemming niet altijd eenvoudig is voor deze gebouwen bewijst de Eemlandia-fabriek in Bunschoten. De restauratie inclusief schoorsteen is al jaren geleden afgerond, maar nieuw gebruik laat nog steeds op zich wachten. Melkinrichting ‘De Landbouw’ in de Obrechtstraat Utrecht in 2021.
Waar zuivelbereiding vroeger veelal op de boerderij plaatsvond, ontstond er in de 19de eeuw een heuse zuivelindustrie. Daarbij speelden meerdere factoren een rol. Zo werden als gevolg van de akkerbouwcrises in de 19de eeuw de bakens verlegd en nam de veeteelt en zuivelproductie in Nederland als vanzelf toe. Daarnaast was er een intensieve campagne waarbij werd ingezet op meer scholing en een betere hygiëne, die zijn uitwerking niet miste: de kaas en boter was van steeds hogere kwaliteit, en dat had weer een positief effect op de export. Ondertussen werd laat in de 19de eeuw ook nog eens de uitvinding van centrifuges voor het ontvetten van melk gedaan.
Regionale melkfabrieken werden opgericht om rauwe melk efficiënt te verwerken. In Utrecht ontstond De Landbouw (1908) in Wittevrouwen voor betrouwbare gepasteuriseerde consumptiemelk en roomboter. Baambrugge kende Landlust, later MOBA en UNICUM. In De Ronde Venen werd Landlust gebouwd aan de Angstel vanwege de bereikbaarheid per boot. Na de oorlog fuseerde de zuivelfabriek met een fabriek in Amsterdam. Sinds 1955 is er een stoomwasserij gevestigd. In Eemlandia bij Bunschoten stond een complete fabriek van de zuivelindustrie; de schoorsteen is tevens herplaatst. In Vreeland stond Stoomzuivelfabriek Concordia, later Roomboterfabriek Vreeland, en werd na 1930 uitgefaseerd.
Next up: volgende schoorsteen.
| Locatie | Periode actief | Bijzonderheden |
|---|---|---|
| Almen | 1894-1953 | Eerste lokale zuivelfabriek, later lid van Lochemse coöperatie |
| Barchem | 1894- | Melkdepot de Lijster |
| Eefde | 1896-1965 (Coberco-bundel) | Concentratie van drie fabrieken in Nijkerk |
De restauratie van de schoorsteen en het omliggende fabrieksterrein toont hoe industrieel erfgoed een hedendaags stedelijk leefgebied kan versterken, met aandacht voor circulaire hergebruik van materialen en integratie van woningen, bedrijven en recreatie.
tags: #schoorsteen #zuibelfabriek #eefdr #neergehaald