Het scheefzakken van zware gebouwen, met name in gebieden met klei- en veenlagen in de ondergrond, is een bekend fenomeen. Historisch gezien behoorden molens, samen met kerken, kastelen en boerderijen, tot de zwaardere bouwwerken. Bij de bouw van deze molens werd veel aandacht besteed aan de fundering. Volgens Anton Sipman stonden molens doorgaans op palen of werden ze "op staal" gefundeerd. Dit laatste betekende dat men uitgroef tot een harde zandlaag en op een laag balken begon met het opmetselen van de constructie.
Funderingstechnieken en Problemen bij Molen AEolus
In het geval van de molen AEolus in Adorp is het echter misgegaan met de fundering. Al direct bij de bouw zakte de molen scheef. De bouwer koos ervoor om door te metselen en een aanpassing te maken net onder het ondertafelement. Hierbij werden wigvormige stroomlagen in het metselwerk aangebracht, zodat het ondertafelement horizontaal kwam te liggen. Dit resulteerde in een zichtbare knik tussen het scheefstaande metselwerk van de onderbouw en de rechtopstaande houten molenromp.
Binnenin de molen zijn de gevolgen van deze ongelijke fundering merkbaar. De twee onderste zolders, de meelzolder en de voormalige waaierij zolder, liggen duidelijk hellend. De hogere zolders, zoals de stellingzolder, de steenzolder, de luizolder en de kapzolder, bevinden zich daarentegen horizontaal.
Het scheef zakken van molens, zelfs bij minder goede funderingen, vertoont een merkwaardige neiging om tegen de heersende windrichting in te zakken.
Herfundering van de AEolus
De herfundering van de AEolus is een cruciaal onderdeel van de restauratie van deze molen. Bij een bestaand bouwwerk zijn traditionele methoden zoals palen slaan of op staal funderen niet meer mogelijk. Voor de herfundering worden aan de buitenzijde van de muur rondom inkassingen uitgehakt. In deze inkassingen ondersteunt een betonring de molen, welke op zijn beurt door palen wordt gedragen.
Het doel van de nieuwe fundering is om het verder scheef zakken van de molen te voorkomen. Hiervoor wordt het metselwerk rondom ingezaagd en weggehakt. "Stoeltjes" worden geplaatst om de acht penanten (de acht achthoekige zijden) te ondersteunen. Vervolgens wordt het vlechtwerk in het ingehakte metselwerk geplaatst. Na het aanbrengen van de bekisting wordt de fundering voltooid met een tweede betonstorting. Uiteindelijk is het nieuwe fundament niet meer zichtbaar aan de buitenkant.
Archeologische Vondsten van Molenfunderingen
In het kader van werkzaamheden aan natuurvriendelijke oevers in het Buijtenland van Rhoon, is in 2022 een archeologische opgraving uitgevoerd waarbij funderingsresten van een ronde stenen poldermolen zijn aangetroffen. Deze molen werd gebouwd toen de polder eind 18e eeuw werd aangelegd en diende als grondzeiler om het grondwater op peil te houden en de polders droog te houden. Vermoedelijk was de molen uitgerust met een scheprad.
Naar aanleiding van deze vondst is ook archiefonderzoek verricht, wat meer inzicht heeft gegeven in de bouw en datering van de molen. De archeologische en historische gegevens worden gepresenteerd in een rapport. Een video, mede mogelijk gemaakt door het Deltapoort Donatiefonds, vertelt over de geschiedenis van de polder en het leven van de molenaar.
De Belevingsplek bij de Molenopgraving
De video is onderdeel van een belevingsplek bij de molenopgraving, die buiten het broedseizoen toegankelijk is voor recreanten. Bezoekers kunnen er rusten bij een picknickbank en de video bekijken. Daarnaast is er in De Vlakkenburg een kleine expositie met de gevonden voorwerpen. De opening van de expositie en de belevingsplek zal plaatsvinden in het voorjaar. Het Buijtenland van Rhoon zet zich hiermee in voor een cultuurhistorisch landschap.
Bouwmethoden van Vroegere Molens
Archeoloog Juke Dijkstra van ADC ArcheoProjecten licht toe hoe men de molen vroeger aanlegde: "Ze hebben eerst een grote ronde kuil gegraven, ruim om de geplande fundering heen. Vanuit de werkkuil is waarschijnlijk eerst een houten fundering aangebracht bestaande uit palen met planken eroverheen. Daarop is de stenen fundering gebouwd en vervolgens de molen. Daarna hebben ze de werkkuil weer dichtgegooid. Dat is te zien aan de verkleuring in de grond." Er zijn ook scherven van serviesgoed uit dezelfde periode gevonden, zowel machinaal als handgemaakt.
Hoewel bekend was dat op deze locatie een watermolen stond, wordt de vondst van de molenresten als bijzonder beschouwd, omdat molens niet vaak worden opgegraven, mede door hun locatie in polders waar zelden wordt gebouwd.
Hergebruik van Molenstenen en Materialen
De molen werd in 1879 buiten gebruik gesteld na de komst van het stoomgemaal. De stenen van de molen zouden zijn verwerkt in een schuur en woning van een boerderij in de buurt, wat aantoont dat er in het verleden veel werd hergebruikt. De molenresten werden gevonden door de aannemer van de aanleg van de natuurvriendelijke oevers en gemeld bij de gemeente, waarna archeologen de resten verder hebben ontgraven en vastgelegd.
De Molen 'De Vlinder' in Rijnsburg
In de Rijnsburgse nieuwbouwwijk De Horn bevond zich vroeger een molen, eerst een houten en later een stenen molen, die zelfs door de beroemde Franse schilder Monet is geschilderd. Hoewel een kaart uit 1610 een molen tekent aan het Kanaalpad, was het lang onduidelijk of er daadwerkelijk een molen had gestaan. Archeologisch onderzoek, na proefsleuven in 2005 en 2017, bevestigde de locatie van molen 'De Vlinder' eind 2018. De gemeente Katwijk wilde deze historische plek beleefbaar maken in de wijk, wat leidde tot de opgraving om beschadiging van de resten te voorkomen.
'De Vlinder' was een korenmolen uit circa 1700, een 14 meter hoge grondzeiler met een bovenkruier. De molen had door de draaibare kap op de wind te zetten, met wieken van ruim 24 meter lang.
Dubbele Molenplaats
Het bijzondere aan deze molenplaats is dat er vóór 'De Vlinder' een andere molen heeft gestaan. De oudste schriftelijke gegevens hierover gaan terug tot een transportakte uit 1584. Dit was een houten standerdmolen die op vier stiepen of grote funderingsblokken stond. Uit archeologisch onderzoek bleek dat de opgegraven cirkelvormige fundering een combinatie was van de twee molens.
De stiepen van de oudste molen vormden een onderdeel van de robuuste bakstenen fundering van de latere molen 'De Vlinder'. De onderste laag van de stiepen bestond mogelijk uit kloostermoppen afkomstig van de rond 1575 afgebroken Abdij van Rijnsburg.
Molens, Molenstenen en Monet
De opgraving bracht stukken molensteen van beide molens aan het licht. De molensteen van 'De Vlinder' is te vinden op een pleintje in de nieuwbouwwijk, terwijl die van de oudste molen in het Provinciale Archeologisch Depot in Hazerswoude ligt. Deze stenen werden gebruikt om graan te malen.
De molenresten hebben een bijzondere waarde door de schilderijen die Claude Monet in 1886 van 'De Vlinder' maakte. Twee van deze schilderijen bevinden zich nu in het Musée d’Orsay in Parijs en het Van Gogh Museum in Amsterdam.
RAAP heeft de molenfundamenten met de Structure-from-Motion techniek in 3D gefotografeerd, wat resulteerde in een gedetailleerd 3D-model. Landschapsarchitecten van Parklaan hebben op de plek van de oude fundamenten een 'molenplein' gerealiseerd. De fundamenten zijn nog steeds zichtbaar: een betonnen zitrand geeft de plattegrond van 'De Vlinder' weer, onderbroken door een nieuwe molenmuur die qua steenverband, kleur en helling de voormalige molen nabootst. De bestrating visualiseert de stiepen van de eerste molen en de funderingsring van de tweede.
Restauratiewerkzaamheden aan de Oukoper Molen
Bij de Oukoper Molen zijn dit jaar diverse werkzaamheden gepland. De nieuwe roeden zijn gestoken vóór de zomervakantie. Onlangs is de aannemer begonnen met de nieuwe fundering. Na voorbereidende werkzaamheden zijn de palen van de nieuwe fundering succesvol geheid. Het betreft stalen buispalen waarin later beton is gestort.
Vervolgens zijn de palen met elkaar verbonden door funderingsbalken. Deze balken ondersteunen, met behulp van inkassingen, het bestaande metselwerk van de ondertoren van de molen. Na afronding van deze werkzaamheden zal het erf worden opgehoogd, waarna de molen weer wekelijks kan draaien en malen.