Zit je kamerdeur op slot, of de voordeur van je woning? Of zijn de keukenkastjes gesloten of je kledingkast? Dit bij je woning of dagbesteding in de zorginstelling of bij je thuis? En ben je het daar niet mee eens? In principe mag je altijd zelf beslissen welke keuzes jij in je leven maakt. Of die keuzes nou verstandig of niet zijn. Dat geldt ook zo met zorg, in principe beslis jij of je zorg wilt (of niet) en ben je in gesprek met de zorgaanbieder over hoe de zorg eruit ziet.
Soms is het lastig voor mensen met regieproblemen om keuzes te maken. Of komt er ernstig nadeel voor iemand of zijn omgeving voort uit diens keuzes. Als dit voorkomt uit je ziekte of beperking kan er door jouw zorgaanbieder, als er geen alternatieven zijn en alles geprobeerd is om de zorg voor jou vrijwillig te laten zijn, een keuze gemaakt worden om onvrijwillige zorg te verlenen. Dat is zorg waar je het niet mee eens bent. Dit verlenen van onvrijwillige zorg doet de zorgaanbieder vanuit het idee om goed voor jou te zorgen binnen de mogelijkheden die er zijn en om ernstige nadeel voor jou of je omgeving te voorkomen. Dit is vooral tijdelijk en langer als het niet anders kan.
Wanneer mag onvrijwillige zorg ingezet worden?
Maar ondanks die goede bedoeling van de zorgaanbieder kunnen jij en/of je vertegenwoordiger het hier niet mee eens zijn. Zorgaanbieders mogen alleen onvrijwillige zorg verlenen aan mensen met regieproblemen als zij zich aan de Wet zorg en dwang houden. Deze wet geeft regels voor het tot stand komen van onvrijwillige zorg. Denk aan jou en je vertegenwoordiger goed betrekken, vrijwillige alternatieven zoeken met elkaar, multidisciplinair overleg, deskundigheid betrekken, de minst zware maatregel toepassen en blijven experimenteren en evalueren met als doel zo min mogelijk onvrijwillige zorg. Je hebt het recht om het niet eens te zijn met de voornemens of beslissingen van de zorgaanbieder. Ook heb je het recht op een cliëntenvertrouwenspersoon Wet zorg en dwang. Deze kan je helpen om voor je rechten op te komen. Samen met de cliëntenvertrouwenspersoon Wet zorg en dwang kun je kijken waar je ondersteuning bij nodig hebt om voor je rechten op te komen.
Een cliëntenvertrouwenspersoon Wet zorg en dwang gaat niet over de inhoud van de zorg of over een oplossing, maar helpt jou en/of je vertegenwoordiger om het gesprek met de zorgaanbieder aan te gaan of een klacht in te dienen en zo voor je rechten op te komen.
Er is sprake van beperking van de bewegingsvrijheid als een cliënt op een gesloten afdeling of achter een gesloten voordeur moet verblijven, of als hij een locatie niet zelfstandig mag verlaten, omdat de voordeur op slot zit, of dat hij altijd eerst toestemming moet vragen om naar buiten te mogen. Ten slotte valt hier ook onder: als een cliënt in het kader van zijn zorgplan (dus niet vanwege huisregels) niet in een bepaalde ruimte mag komen. Bij beperking van de bewegingsvrijheid wordt het stappenplan dus gevolgd als de cliënt of zijn vertegenwoordiger zich verzet, maar ook als een wilsonbekwame cliënt zich hier niet tegen verzet en /of zijn vertegenwoordiger hier mee heeft ingestemd wordt het stappenplan gevolgd.
Als in de huisregels wordt opgenomen dat de voordeur bijvoorbeeld ’s avonds na tien uur op slot gaat, geldt dit niet als beperking van de bewegingsvrijheid. Als de maatregel logisch, noodzakelijk en algemeen maatschappelijk aanvaardbaar is, kan deze worden opgenomen in de huisregels. Het afsluiten van de huisdeur na tien uur ’s avonds zal immers bedoeld zijn met het oog op de veiligheid en ordelijke gang van zaken binnen de accommodatie. Huisregels mogen niet worden gebruikt om onvrijwillige zorg in op te nemen. Als iemand vanaf tien uur 's avonds de locatie wil verlaten en in het eigen zorgplan daarvoor geen beperkingen zijn opgenomen, moet dat mogelijk zijn.
Een opname-indicatie van het CIZ, een RM of een IBS zijn instrumenten om cliënten ook zonder hun nadrukkelijke instemming de zorg te kunnen geven die zij vanwege hun aandoening of beperking nodig hebben. Dit laat onverlet dat op het moment dat zij in zorg zijn, ook voor hen het uitgangspunt van de Wzd dient te gelden dat de benodigde zorg zo veel mogelijk geleverd wordt op basis van vrijwilligheid. Er is sprake van onvrijwillige zorg wanneer de cliënt of zijn vertegenwoordiger niet instemt met het toedienen van psychofarmaca, of indien de vertegenwoordiger hier mee heeft ingestemd maar de cliënt zich hier tegen verzet. In dat geval moet het stappenplan worden gevolgd.
Het afzonderen van cliënten valt onder insluiten. Hiermee wordt bedoeld afzondering op de eigen kamer of in een aparte ruimte of voor cliënten met een verstandelijke beperking: separatie in een speciale separeerruimte. N.B. Zijn een bedhek, een orthese, een gordel e.d. altijd een beperking van de bewegingsvrijheid (art. Een maatregel met een mogelijke bewegingsvrijheid beperkende werking (bedhek, orthese) geldt alleen als beperking van de bewegingsvrijheid als deze daadwerkelijk de mogelijkheden van de cliënt beperkt om zich naar een andere plaats te bewegen. Dus alleen als de client niet uit bed kan komen door het bedhek, en niet als hij het zelf kan openen of erlangs kan om uit bed te gaan. Als de cliënt zich verzet tegen een hek dat hij wel zelf kan openen of waar hij langs kan, bijvoorbeeld omdat hij het niet prettig vindt omdat het op een kooi lijkt, is het onvrijwillige zorg. Deze kun je dan zien als beperking van de vrijheid om het eigen leven in te richten. Het stappenplan moet dan worden doorlopen. Als de cliënt zich niet verzet, hoeft het stappenplan niet te worden doorlopen omdat het geen onvrijwillige zorg is en het niet om beperking van bewegingsvrijheid gaat (waarvoor op grond van art. Een hansop of plukpak is een pyjama die voorkomt dat een cliënt zichzelf kan uitkleden of aan zijn of haar incontinentiemateriaal kan komen. Een ballendeken is een zware deken, gevuld met ballen, die cliënten kan helpen om sneller in slaap te vallen Deze middelen zijn onvrijwillige zorg als de cliënt zich ertegen verzet. Als de cliënt zich niet verzet is, is het de vraag of de bewegingsvrijheid van de cliënt wordt beperkt. Dit is niet het geval als de zorgvorm de cliënt niet belemmert zich te bewegen c.q. als de cliënt nog altijd zelfstandig uit bed kan komen. De Wet zorg en dwang kent 9 vormen van onvrijwillige zorg. Als een wandeltuigje wordt ingezet, is dat beperking van de bewegingsvrijheid van de cliënt. Voor de inzet van toezichthoudende domotica, zoals uitluistersystemen, moet van te voren toestemming worden gevraagd aan de cliënt of zijn vertegenwoordiger. Deze vallen onder onvrijwillige zorg wanneer een cliënt of vertegenwoordiger zich er tegen verzet (zorgvorm ‘uitoefenen van toezicht op betrokkene’). Dit betekent dat het stappenplan gevolgd moet worden wanneer de cliënt of vertegenwoordiger niet instemt met het uitluisteren.
Wanneer de cliënt verplicht wordt gewassen of gedoucht of op een verplichte tijd naar bed moet en de cliënt of zijn vertegenwoordiger hier niet meer instemt en de cliënt zich hiertegen verzet is er sprake van een beperking in de vrijheid het eigen leven in te richten. In principe niet, tenzij dit nodig is om ernstig nadeel te voorkomen. Het opleggen van dit soort beperkingen kan bijvoorbeeld nodig zijn om gezondheidsproblemen te voorkomen. Het betreft dan een beperking van de vrijheid het eigen leven in te richten. Dit geldt ook wanneer bijvoorbeeld iemand met een verstandelijke beperking die geen remmingen heeft bij het gebruik van pijnstillers of het gebruik van telefoon, internet en /of sociale media. Wanneer er zorginhoudelijke redenen zijn om de cliënt te verbieden bepaald bezoek te ontvangen, bv in geval van loverboyproblematiek, is er sprake van een beperking van het recht om bezoek te mogen ontvangen.
In veel verpleeghuizen en andere zorginstellingen wordt tegenwoordig gewerkt met een open deuren beleid. Dit betekent dat deuren zoveel mogelijk open blijven en dat cliënten vrij kunnen bewegen. Voor veel zorgverleners is dit een grote verandering. Vroeger waren deuren vaker gesloten, vooral bij bewoners met dementie of bij cliënten die konden gaan dwalen. Nu is het uitgangspunt anders. De Wet zorg en dwang (Wzd) zegt dat mensen zo veel mogelijk vrijheid moeten hebben. Dit roept belangrijke vragen op. Hoe werkt het open deuren beleid precies. En wanneer mag een deur nog wél op slot. Hoe ga je om met risico’s. Het open deuren beleid betekent dat deuren standaard open blijven, tenzij er een goede reden is om ze te sluiten. Het gaat vooral om deuren van afdelingen waar cliënten met dementie wonen en om deuren naar buiten. Een open deuren beleid sluit aan bij het idee dat een verpleeghuis een woonomgeving is. Het is geen gevangenis of streng gecontroleerde instelling. Cliënten moeten kunnen rondlopen, naar buiten kunnen gaan of een andere afdeling bezoeken. Bij een open deuren beleid geldt altijd het principe: vrijheid tenzij er een goede reden is om dit te beperken. Dat betekent dat een deur niet standaard dicht mag zijn vanwege gemak of omdat personeel bang is dat iemand kan weglopen.
De Wet zorg en dwang (Wzd) is een belangrijke wet voor iedereen die werkt met mensen met dementie of een verstandelijke beperking. De Wzd zorgt ervoor dat cliënten niet zomaar worden beperkt in hun vrijheid. Volgens de Wzd is er sprake van onvrijwillige zorg wanneer een cliënt of vertegenwoordiger geen toestemming geeft of wanneer de zorg een vorm van vrijheidsbeperking is. Een deur op slot valt daar bijna altijd onder. De Wzd stimuleert zorgorganisaties om zo weinig mogelijk vrijheidsbeperking in te zetten. Vroeger was het normaal dat afdelingen standaard dicht waren. Nu moet een organisatie bewijzen dat een beperking nodig is. De wet draait het dus om. Niet de cliënt moet aantonen dat een deur open mag. De zorg moet aantonen waarom een deur dicht zou moeten. Het open deuren beleid biedt veel voordelen voor cliënten. Voor mensen met dementie is beweging heel belangrijk. Het vermindert spanning, geeft structuur aan de dag en helpt om prikkels kwijt te raken. Veel cliënten ervaren minder onrust wanneer ze kunnen lopen. Een gesloten deur zorgt soms juist voor stress en boosheid. Het idee dat je ergens niet doorheen mag, kan angst of frustratie oproepen. Vrijheid hoort bij menselijkheid. Door open deuren voelen cliënten zich meer thuis. Een open deur past bij een omgeving waar mensen wonen in plaats van verblijven. De sfeer wordt minder institutioneel. Bezoekers voelen zich welkom. Familie ervaart minder afstand tot hun naaste. Ook voor zorgverleners kan het prettig zijn.
- Open deuren beleid: vrijheid eerst, veiligheid daarna.
- Individueel risico assessed per cliënt.
- Zo veel mogelijk vrijwillige zorg prioriteren.
Natuurlijk roept een open deuren beleid zorgen op. Vooral de vraag: Wat als iemand wegloopt en in gevaar komt? Dit is een begrijpelijke angst. Zorgverleners willen cliënten veilig houden en voelen zich verantwoordelijk wanneer iets misgaat. Veel cliënten willen alleen even lopen, lucht krijgen of iets zoeken dat ze kwijt zijn. Ze gaan niet altijd “verkeerd” weg. Soms komen mensen vanzelf terug. Soms worden zij aangesproken door buurtbewoners die hen kennen.
Binnen de Wzd is het belangrijk dat risico’s per cliënt worden beoordeeld. De ene persoon kan prima naar buiten, de andere loopt gevaar zonder begeleiding. Een open deuren beleid betekent niet dat deuren altijd wagenwijd openstaan zonder toezicht. Steeds meer zorginstellingen gebruiken technologie om vrijheid en veiligheid samen te laten gaan. Leefcirkels zijn zones waarin cliënten vrij kunnen bewegen. Sommige cliënten mogen naar buiten. Andere mogen alleen binnen rondlopen. Dit wordt allemaal individueel bepaald. Een open deuren beleid vraagt uitleg aan familie. Niet iedereen voelt zich prettig bij het idee dat hun naaste zelfstandig naar buiten kan. Sommige families zijn bang dat de zorg minder veilig wordt. Daarom is open, duidelijke communicatie nodig. Zorgverleners moeten als team weten hoe ze omgaan met open deuren.
Is de open deuren beleid veilig? De Wzd zegt: een gesloten deur is onvrijwillige zorg, maar soms is het noodzakelijk om ernstig nadeel te voorkomen.
Deurbeleid moet daarom altijd goed worden onderbouwd en afgestemd op de individuele cliënt. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2020). Wet zorg en dwang: Handleiding voor de praktijk. Zorginstituut Nederland. (2021). Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg. Vilans. (2023). Vrijheidsbeperking en de Wet zorg en dwang. Nederlands Instituut van Psychologen. (2022). Gedragsbeïnvloeding bij dementie. In 2025 hield de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toezicht op afgesloten deuren in de zorg. Het uitgangspunt is dat een open deur de standaard is. Met dit toezicht wil de inspectie zicht krijgen op wat er wel en niet werkt bij de uitvoering van het openen en afsluiten van deuren. Wij zagen in 2024 dat het insluiten van cliënten of patiënten in alle zorgsectoren nog vaak voorkomt. Het aantal registraties van afgesloten deuren stijgt elk jaar. De inspectie maakt zich zorgen over deze ontwikkeling. Want cliënten en patiënten hebben het recht op vrijheid om te gaan en staan waar zij willen. Soms is het insluiten zelf risicovol. Daarom moeten de zorgprofessionals altijd onderzoeken of er vrijwillige of minder ingrijpende oplossingen zijn. Is er écht geen andere oplossing dan insluiten? Dan moet dit zo kort mogelijk, zorgvuldig en in nabijheid van een zorgprofessional. En altijd op basis van een wettelijke grondslag (Wzd/Wvggz).
Praktische implicaties en voorbeelden
Vraag en antwoorden over open deuren: Het toezicht op open deuren is tijdens webinars besproken met verschillende zorgsectoren. De zorg voor ouderen met dementie moet volgens de wet zoveel mogelijk op vrijwillige basis plaatsvinden. Onaangekondigde bezoeken: hierbij wordt onvrijwillige zorg dus niet meer toegepast, behalve als het echt niet anders kan. Door de wet moeten alle zorginstellingen de deuren openhouden voor hun cliënten zodat ze kunnen gaan waar ze willen. Dat gaat om ouderen met dementie, maar bijvoorbeeld ook om mensen met een verstandelijke beperking. De inspectie heeft het idee dat slechts een paar van de instellingen dat doet. Daarom vinden er de komende maanden zo'n tachtig onaangekondigde bezoeken plaats. Niet bedoeld om instellingen te straffen, maar vooral om te begrijpen waarom de deuren vaak toch dicht blijven.
Een voorbeeld uit de praktijk: Het open deuren beleid is een beweging richting meer vrijheid en menselijkheid in de zorg. Deurbeleid moet daarom altijd goed worden onderbouwd en afgestemd op de individuele cliënt. Sommige familieleden willen wellicht dat de afdeling op slot gaat; de wet zegt echter dat de wens van familie niet leidend is. In veel zorginstellingen is personeel schaars; soms lijkt het veiliger om de deur dicht te doen, maar de wet vereist een afweging en transparantie. Een veilige tuin of afgesloten plein kan vrijheid bieden zonder dat iemand de straat op kan.
Universitas Republik Indonesia, Investasi SDM atau Beban APBN? | Head to Head
Samenvatting in cijfers en concepten
- Open deuren beleid: standaard open, slot alleen bij noodzaken.
- Vrijheid en veiligheid: afweging per cliënt, met risicoanalyse.
- Vrijwillige zorg prioriteit; onvrijwillige zorg volgens stappenplan.
- Cliëntenvertrouwenspersoon helpt rechten te beschermen.
- Toezicht op afgesloten deuren door IGJ; onaangekondigde bezoeken.
| Onderwerp | Belangrijkste btw/regel | Wie/Wat |
|---|---|---|
| Open deuren | Vrijheid tenzij er een goede reden is | Zorginstelling, cliënten, familie |
| Onvrijwillige zorg | Wzd-regels, stappenplan | Zorgaanbieder, cliënt, vertegenwoordiger |
| Cliëntenvertrouwenspersoon | Ondersteuning bij rechten | Cliënt, vertrouwenspersoon |
| Toezicht IGJ | Andacht op afsluiting en vrijheid | Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd |
Het open deuren beleid is een beweging richting meer vrijheid en menselijkheid in de zorg. De Wet zorg en dwang beschermt cliënten tegen onnodige vrijheidsbeperking. Deurbeleid moet daarom altijd goed worden onderbouwd en afgestemd op de individuele cliënt. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2020). Wet zorg en dwang: Handleiding voor de praktijk. Zorginstituut Nederland. (2021). Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg. Vilans. (2023). Vrijheidsbeperking en de Wet zorg en dwang. Nederlands Instituut van Psychologen. (2022). Gedragsbeïnvloeding bij dementie.