Jaartallen op huizen worden, een paar uitzonderingen daargelaten, altijd weergegeven met Arabische of Romeinse cijfers. Persoonlijk hou ik niet zo van Romeinse cijfers. Je moet altijd gaan rekenen om het jaartal te weten te komen. Hierbij geldt M = 1000; D = 500; C = 100; L =50; X= 10; V= 5 en I=1. De waarden van de losse symbolen moeten bij elkaar opgeteld worden, behalve als een symbool met een lagere waarde direct vóór een symbool met een hogere waarde staat. In dat laatste geval wordt de lagere waarde ervan afgetrokken. De duizendtallen, de honderdtallen, de tientallen en de overige eenheden worden van groot naar klein achter elkaar gezet. Indien aanwezig in een getal, dus eerst de M, dan de D, dan de C enzovoorts. Wel kan bij de volgorderegel de voorgaande regel worden toegepast. Het zelfde symbool wordt hooguit drie keer achter elkaar gebruikt. De ‘halve’ symbolen D, L en V komen maar maximaal één keer in een getal voor. De symbolen D, L en V worden niet gebruikt als aftrekfactor in een getal. Men trekt alleen een symbool af van een symbool waarvan de waarde maximaal vijf of tien keer zo hoog is. De Romeinen gebruikten daarnaast het ‘vinculum’, een horizontale streep boven een cijfer, om de waarde met duizend te vermenigvuldigen. Zo staat V̅ bijvoorbeeld voor 5.000 en X̅ voor 10.000.
Praktijkvoorbeelden en regels om jaartallen af te lezen
Nu de praktijk: eerst een simpel voorbeeldje uit de tijd van de oude Romeinen zelf, zie hier een poort in het Colosseum in Rome met daarboven het cijfer Lll. Dat ‘vertalen’ van LII in 52 is nog vrij simpel. Enig rekenwerk leert dat het huis uit M+D+C+C+X+X+X+1+1 = 1000 + 500 +100 +100 +10 +10 +10 +1+1 = 1732 stamt. Het kan echter nog een graadje erger.
De Romeinen kenden net zoals andere oude volkeren geen het cijfer 0. Nog een tip: soms wordt “een Romeins jaartal” op een huis niet als een getal weergegeven maar in de vorm van een jaargedicht, ook wel chronogram genoemd, met daarin Romeinse cijfers “verstopt”. Hierbij worden U, W en Y meegerekend: U als V, W als dubbele V en Y als dubbele I. Een voorbeeld van zo’n jaargedicht staat op het stadhuis van Leiden over het beleg van Leiden in 1574. In de tekst van het gedicht zit het jaartal 1574 verborgen. Nog een voorbeeld aan het Almanakmuseum in Enkhuizen voor het 400-jarig bestaan van de Almanak.
Tot slot: in Den Haag zag ik ooit een gevel met M = 1000; D = 500; C = 100, wat samen 1600 opleverde, maar wat is ‘H’ nou voor een Romeins getal? Het bleek geen jaartal maar een afkorting.
De Romeinen gebruikten bovendien het Vinculum om getallen hoger dan 3999 te noteren, maar dit is een nuance die zelden actief in Nederlandse gevelstenen gezien wordt. Voor het geheugen: basisregels voor het omzetten van Romeinse cijfers zijn hier samengevat:
- Regel 1: symbolen van groot naar klein optellen (bijv. CXVI = 116).
- Regel 2: kleiner symbool vóór groter symbool betekent aftrekken (bijv. LXIV = 64).
- Regel 3: geen teken mag meer dan drie keer achter elkaar voorkomen; vier in rij wordt afgekapt en het grotere symbool wordt afgetrokken.
- Regel 4: alleen I, X en C kunnen als verminderaar voorkomen en slechts één keer.
Grotere Romeinse cijfers worden met een vinculum geschreven om 1000-vermenigvuldiging aan te geven (bijv. V̅ = 5000). Deze aanpak werd later ontwikkeld en niet door de Romeinen zelf volledig gehanteerd, maar is nuttig om te begrijpen hoe sommige jaartallen mogelijk als hooggetal verschijnen.
Gevelstenen als verhalendragers in Nederland
Langs de Neder-Germaanse Limes en andere grenzen van het Romeinse Rijk komen nog steeds gemijnstenen en topgevelstenen voor. Deze stenen bevatten vaak kleurrijke afbeeldingen en kunnen Cameos (reliëf) of intaglios (insnijdingen) zijn. Gemstones werden gedragen als sieraad en als zegel, maar hadden ook propaganda-achtige functies in het vroege keizerlijke tijdperk. Een voorbeeld: in de collectie van het Provinciaal Utrechts Genootschap en ArcheoHotspots zijn intaglios met scènes uit het dagelijks leven, mythologische figuren en maritieme taferelen gevonden. Een specifieke soort toont Venus en Amor als moeder- en kindfiguur, verwant aan Aphrodite en Cupido in de Griekse mythologie, en een oorlogsschip met Romeinse standaarden als propaganda-uiting.
Verschillende stenen werden in ringen gedragen en sommige intaglios worden verondersteld personal seals te zijn geweest. Voorbeelden uit Fort Vechten tonen goed bewaarde voorstellingen zoals een 1e-eeuws scheepsbeeld en een Hercules-figuur, beide met duidelijke Romeinse propaganda-elementen en religieuze connecties (Bataven, Magusanus).
De Gentse en Leidse gebeurtenissen inspireren tot het zoeken naar jaartallen in gevelstenen: sommige ornamenten verwijzen naar ambachten, herbergen of handelsverleden. Een gevelsteen met een leeuw verwees traditioneel naar moed en gezag, maar kon ook duiden op nationale trots of de persoonlijke ambities van de eigenaar. Gapers (figuren aan gevels) en vaak voorkomende symbolen zoals vissen geven aanwijzingen over de herberg- of vakgebiedshistorie van een pand.
Vanaf de zeventiende eeuw ontwikkelde Nederland zich tot een belangrijke handelsnatie; gevelstenen fungeerden als vroege uithangborden langs routes en nabij molens en brouwerijen. Trekschuiten en later postkoetsen brachten reizigers langs knooppunten waar herbergen als rustpunten dienden. Met de opkomst van postkantoren en telegrafie veranderde de samenleving opnieuw, waardoor gevelstenen een extra laag betekenis kregen als culturele en historische bronnen.
Romeinse bouwmaterialen en baksteen in de Nederlanden
Over de bouwmaterialen van de Romeinse periode is bekend dat bakstenen veelvuldig werden toegepast voor muren, kolommen, kozijnen en koepels. Ovensbakstenen (testae, lateres) werden in de provincie en daarbuiten gebruikt; vanaf Augustus tot in de latere keizertijd werden bakstenen ruimer toegepast in het hele rijk. De baksteenproductie werd in de 2e eeuw steeds meer gecentraliseerd en gemarkeerd met stempels die het fabricagejaar aangaven. In de 6e eeuw verschenen in Ravenna bakstenen die hoger en dikker waren dan klassieke stenen. De werking van bakstenen, tegulae (dakpannen) en imbrices (overlappende dakpannen) wordt in vele bekende werken beschreven, samen met het gebruik van tubuli (holle bakstenen) voor verwarmingssystemen zoals hypocaustum.
In de Nederlandse context zijn de resten van Romeinse stenen tot op heden terug te vinden langs de Limes en in archeologische vondsten, zoals gemstones en bakstenen. De archeologische vondsten worden geregistreerd in PAN en door vrijwilligers van ArcheoHotspots opgezet. De stenen hadden vaak twee soorten decoratieve functies: sieraad en zegel, en soms propagandistische doeleinden in de eerste en tweede eeuw na Christus.
Conclusie-ideeën voor de lezer
Kijk bij historische wandelingen naar gevelstenen en let op jaartallen in Romeinse cijfers. Het lezen van jaartallen vergt oefening, maar onthoud de fundamentele regels en de tip dat chronogrammen en extra leestekens zoals U/W/Y soms voorkomen. De combinatie van historische bouwtechnieken, beeldhouwwerk en inscripties onthult vaak poëzie van ambachten, handelsroutes en ambities.
tags: #gevels #met #jaartallen #romeinse