Bij waterzijde inregelen hebben we het over een cv-installatie die zijn warmte verspreid door middel van het rondpompen van warm water. Dat is bijna bij geen enkele cv-installatie het geval. Dat komt omdat cv radiatoren in standaardmaten geleverd worden en niet gradueel aangepast worden aan de hoeveelheid kubieke meters ruimte die ze moeten verwarmen. Dat betekent dat de radiator in de ene ruimte te groot is en in een andere te klein.
Bij waterzijde inregelen worden de kopventielen van de radiatoren vervangen door speciale kranen waarmee de doorloopsnelheid van het water zó geregeld wordt dat de temperatuur van het water dat de radiator verlaat bij alle radiatoren hetzelfde is. Daarvoor moet de installateur dus niet alleen alle radiatorkranen vervangen, maar ook gaan meten wat de aanvoer- en de retourtemperaturen zijn. En de kranen instellen zodat het temperatuurverschil tussen aanvoer en retourwater 20 graden bedraagt. Dit kost tijd. En de nieuwe kranen kosten ook geld. Gemiddeld kost het waterzijde laten inregelen van een installatie voor een standaard eengezinswoning ongeveer tussen de €800 en €1200.
Hierboven zie je een versimpeld voorbeeld wat in de praktijk veel voorkomt. De eerste radiator, het dichtste bij de ketel, ontvangt als eerste het warme water. Terwijl deze al begint vol te stromen en opwarmt, heeft de laatste radiator nog bijna niets ontvangen. In het voorbeeld zijn alle radiatoren even groot, maar in de praktijk is dat natuurlijk niet zo. In de woonkamer staan vaak grote radiatoren met een grote inhoud water, in de gang of de wc staan kleine radiatoren. Toch zijn die ruimtes vaak het warmst. Om toch de verste radiatoren goed warm te kunnen krijgen, moet de hr-ketel harder pompen en op hogere temperatuur branden. Daardoor verliest de ketel veel energie. Om evenwicht te krijgen in het cv-systeem, moeten de radiatoren waterzijdig worden ingeregeld.
In het voorbeeld hierboven betekent het dat de waterdoorstroom in radiator 1 iets langzamer wordt afgesteld. Daardoor loopt het warme water iets sneller door naar de tweede en de derde radiator. Op deze manier lukt het om de laatste radiator letterlijk meer energie te geven. Het warme cv-water zal hierdoor soepeler door het cv-systeem gaan lopen. Bij een cv-systeem zie je altijd twee leidingen: door de ene pompt de cv-ketel het warme water naar de radiatoren. Als gas wordt verbrand, ontstaan er waterdamp en koolstofdioxide (CO2).
In de waterdamp, die als witte rook door je schoorsteen verdwijnt, zit warmte. Een slimme Nederlander uit Limburg, Jan Deckers, kwam op het idee om deze verborgen warmte te benutten. Condensatie zie je ook tijdens het koken. In een pan met water gaan, door het toevoegen van energie (de gasvlam), de watermoleculen steeds heviger bewegen. Een aantal raken los en zweven weg: de waterdamp. Zodra de warme damp met iets koelers in aanraking komt zoals een deksel, koelt deze damp af en ontstaan opnieuw waterdruppels. In de hr-ketel gebeurt iets soortgelijks. Bij de verbranding van aardgas ontstaat waterdamp. Hierin zit veel warmte, maar die kan dus alleen gebruikt worden als de hete waterdamp met iets koelers in aanraking komt. Dat is dus de koele retourleiding, verstopt in een zogeheten warmtewisselaar!
In plaats van geheel door de schoorsteen te verdwijnen, koelt hier de waterdamp deels af en ontstaan waterdruppels. De voorwaarde voor condensatie is dat de hr-ketel voldoende afgekoeld water terugkrijgt uit radiatoren, convector en vloerverwarming. Dit water moet 10°C (vloerverwarming) tot 20°C (radiatoren) kouder zijn dan de temperatuur van het aangevoerde warme water. Ook is van belang dat de temperatuur van het retourwater onder de 57°C blijft. Dit is de dauwpunttemperatuur van de waterdamp uit aardgas. Boven deze temperatuur is condensatie niet meer mogelijk en verdwijnt al deze energie dus uit de schoorsteen. Een hr-ketel die condenseert heeft een minder hevige rookpluim. Er ontsnapt minder warmte uit de schoorsteen. Hoe kouder het terugkerende water uit de radiatoren, hoe meer condens ontstaat. Dit levert maximaal 11 procent extra energie op.
Hoe kun je controleren of jouw radiatoren op de juiste manier zijn afgesteld?
- Verspreidt de warmte zich snel horizontaal aan de bovenkant van je radiator?
- Gaat het warme water snel verticaal retour naar de cv-ketel?
Je kunt ook een aantal keer de temperatuur van de cv-leiding checken. Voel je steeds een duidelijk verschil tussen de aanvoer- en retourleiding? Dan gaat het waarschijnlijk goed. Maar bij slecht ingeregelde cv-installaties voel je nauwelijks verschil (minder dan 10 graden). Dat is een teken dat de installatie ingeregeld moet worden. Het is dus belangrijk dat elke radiator ongeveer even snel warm wordt, ongeacht alle verschillen die er zijn. Bij elke radiator moet het water sneller of juist langzamer stromen.
1. Sommige radiatorkranen zijn in te regelen. Ze zijn zoals het heet ‘voorinstelbaar’, waarmee je kunt bepalen hoeveel warm water door de radiator mag stromen. Het is vrij ingewikkeld om alle inregelbare kranen te beschrijven, daarom staan hier slechts een aantal voorbeelden. Je hebt bij deze kranen een speciale in regelsleutel nodig. Het inregelen gaat vervolgens door telkens de temperatuur bij elke radiator te meten en deze net zo lang bij te stellen totdat hij correct stroomt. Wil je dat een installateur jouw cv-installatie gaat waterzijdig inregelen, dan zal hij hoogstwaarschijnlijk nieuwe radiatorkranen installeren. Een voorbeeld is de radiatorkraan Danfoss Dynamic Valve. Deze hoeft éénmalig worden ingesteld en heeft drukcompensatie. Zelfs als de druk in de installatie verandert (doordat bepaalde radiatoren in huis open of dicht worden gedraaid), blijven deze dynamische kranen de juiste hoeveelheid warm water afgeven. Ze passen zich zelf aan.
2. Het voetventiel is een klein onderdeel dat zich aan de ‘uitgang’ van de radiator bevindt. Er zit een dopje op. Als je dat eraf draait, zie je het ventiel. Voetventielen zijn handig om een radiator makkelijk te vervangen zonder al het water uit de cv-installatie te moeten halen. Het voetventiel is ook geschikt voor het waterzijdig inregelen. Sommige installateurs raden inregelen met het voetventiel af, omdat er een grotere kans op verstopping zou zijn. Vooral oude cv-installaties kunnen vervuild water hebben. De ergste vervuiling blijft hangen op de bodem van radiatoren. Hebben al jouw radiatoren een voetventiel? Wat zijn de kosten van waterzijdig inregelen?
De kosten van waterzijdig inregelen vallen in de meeste gevallen mee, zeker in tegenstelling tot zonnepanelen of bepaalde isolatiemaatregelen. Dat komt omdat de besparing van waterzijdig inregelen relatief hoog is. Daardoor zijn de kosten snel terugverdiend. Kun je het waterzijdig inregelen zelf doen, dan zijn de kosten het laagst. Steeds meer installateurs bieden de service waterzijdig inregelen aan. Over het algemeen zijn de kosten hiervan € 200 tot € 400, afhankelijk welke aanpak de installateur kiest en hoe lang hij daar mee bezig is. Zijn jouw huidige radiatorkranen niet geschikt om in te regelen? Dan moeten er nieuwe geplaatst worden en komen er kosten bij. Een nieuwe radiatorkraan kost tussen de € 15 en € 40 per stuk. Daarnaast betaal je voorrijkosten en dubbel uurtarief indien het werk met z’n tweeën uitgevoerd moet worden. De totale kosten voor het laten uitvoeren van waterzijdig inregelen zijn in een gemiddelde woning tussen € 700 en € 1000. Dat is nog steeds goedkoper dan zonnepanelen of bijvoorbeeld vloerisolatie!
Op internet is er een speciale inregelkit te koop waarmee je zelf de cv kunt inregelen met de benodigde spullen. Je krijgt thermometers en een boekje met instructie hoe het precies moet. Hiermee maak je zelf kennis met jouw cv-installatie en het principe van waterzijdig inregelen. Er zijn meerdere manieren om je cv-installatie in te regelen. Een makkelijke manier om dit zelf te doen is door te werken met de temperatuurmethode. Dit wil zeggen dat je van alle radiatoren de temperaturen meet en ze daarop gaat instellen. Om de temperatuur en daarmee de doorstroming van de radiatoren te kunnen meten heb je een infrarood thermometer nodig. Dit apparaat kost circa een of twee tientjes en is onmisbaar bij het waterzijdig inregelen!
Zet elke radiator open. Zorg ervoor dat de ketel een tijdje blijft stoken (draai de thermostaat iets hoger en zet bijvoorbeeld Dan ga je met de ir-thermometer de temperaturen van alle radiatoren meten. Bij alle radiatoren waar het temperatuurverschil tussen aanvoer en retour te groot is, ga je de inregelkraan of het voetventiel een beetje verder open draaien. Daar waar het temperatuurverschil te klein is, moet de kraan of het voetventiel een stukje dichtgedraaid worden. Dit heet ook wel ‘knijpen’. Wacht ongeveer 10 minuten totdat je weer opnieuw aan de kranen of voetventielen gaat draaien. Breng elke keer kleine veranderingen aan. Let op dat elke verandering invloed heeft op het hele cv-systeem: als één radiator sneller gaat stromen, gaat het water langzamer door de andere radiatoren. Nieuwe radiatorkranen die dynamisch zijn, hebben hier geen last van.
Warm water in de radiatoren moet de tijd krijgen om de warmte af te geven aan de ruimte. De temperatuur van het water dat de radiatoren verlaat (retour) moet ongeveer 20 tot 25% lager zijn dan het inkomende water. De temperatuur van het cv-water is nooit de hele dag hetzelfde. In de ochtend, als je huis nog koud is, zal de ketel het water flink opwarmen. Er is een hoge temperatuur nodig om een koude woning snel warm te krijgen. Zonder inregelen blijft het temperatuurverschil vaak te klein, bijvoorbeeld tussen 5 en 10 graden. Het is dus niet voldoende om alleen de instellingen van de ketel aan te passen en niet waterzijdig in te regelen. Het inregelen doe je als alle radiatoren behoorlijk warm zijn geworden en de ketel op een lagere snelheid verder blijft branden. Je probeert dan het temperatuurverschil van alle radiatoren rond de 15 graden te krijgen.
In de tabel zie je dat door het inregelen de retourtemperatuur eigenlijk niet meer boven de dauwpunttemperatuur uitkomt. Daardoor condenseert de hr-ketel dus altijd, waardoor er energie gehaald kan worden uit de rookgassen. Waterzijdig inregelen levert de grootste besparing om zuiniger te verwarmen. Daarnaast kan het ook waardevol zijn om de instellingen van je hr-ketel aan te passen waardoor deze nog zuiniger gaat branden. Hoe meer warmte nodig is of hoe sneller er verwarmd moet worden, hoe meer vermogen de hr-ketel levert. Moderne ketels bepalen zelf welk vermogen het beste past (dit heet moduleren). Je zou denken dat de ketel zelf uitzoekt welk vermogen het beste past. Deels is dat waar, maar alleen als de radiatoren waterzijdig zijn ingeregeld.
Is dat niet het geval en blijft het temperatuurverschil tussen aanvoer en retour te klein, dan stookt de ketel lekker door. Wordt het temperatuurverschil groter, dan gaat de ketel op een gegeven moment juist minder hard branden. Er is nog wat extra gas te besparen door het vermogen nog rustiger af te stellen. Vaak staat het vermogen op de fabrieksinstelling, maar die is voor de meeste gemiddelde woningen hoger dan nodig. Een vermogen dat veel hoger is dan het vermogen van alle radiatoren samen, is vergelijkbaar met een klein pannetje boven een grote gasvlam. Door op (half) laag gas te koken bespaar je wel tot 60% energie (bron: Voedingscentrum). Door de snelheid en overcapaciteit krijgt de warmte uit de gasvlam minder tijd om goed te worden overgedragen aan het verwarmingswater. Om nog meer gas te besparen, kun je dus proberen het vermogen van de hr-ketel meer te verlagen. Behalve tijdens uitzonderlijke vrieskou of huizen zonder enige isolatie zal het verwarmen van je huis met een lager vermogen probleemloos gaan.
Stel je een te laag vermogen in, dan kan het warm stoken in de ochtend te lang duren. Elke radiator kan een bepaalde hoeveelheid warmte afgeven. Een kleine radiator bijvoorbeeld 500 Watt (= 0,5 kW), een grote radiator 3000 Watt (= 3 kW). Wil je weten hoeveel vermogen de cv-installatie bij jou thuis exact heeft? Dan kun je het vermogen van alle radiatoren bij elkaar optellen. Hoe het vermogen te vinden is, kun je hieronder lezen. Tip! Bespaar meer energie door de thermostaat slim in te stellen.
- Zoek het type van de radiator op. Tel tot slot alle vermogens bij elkaar op. Denk eraan dat 1000 Watt = 1 kW. Je hebt dan een idee hoeveel vermogen er totaal in je huis staat geïnstalleerd.
- Mocht je bepaalde radiatoren nooit aan hebben staan, dan kun je zelf oordelen of je deze wel of niet meetelt in het totale vermogen.
- Verdeel de inregeling over de radiatoren en gebruik de temperatuurmethode als basis.
Het doel van waterzijdig inregelen is dat het warme water rustiger door de radiatoren stroomt. Daardoor krijgt het de tijd om de warmte over te dragen aan de ruimte waar deze in staan. Dankzij het inregelen wordt het temperatuurverschil tussen het inkomende en uitgaande water van radiatoren groter. Het is dus ook logisch dat de pomp van de hr-ketel langzamer gaat draaien. Behalve het verlagen van het vermogen, is het vaak ook nodig om de (maximale) pompsnelheid lager in te stellen. Lees in de handleiding of op internet hoe je de pompsnelheid kunt verlagen. Stel, het is ochtend en koud in huis. Je zet de thermostaat 5 graden hoger. Vaak staat de temperatuur van dit cv-water standaard rond 80 of zelfs 90 graden. Hierdoor stookt de hr-ketel veel minder zuinig. Deze hoge temperaturen zijn alleen nodig in een heel oud tochtig huis waar het ’s nachts binnen enorm afkoelt en waar men ’s ochtends het huis vlot weer warm wil krijgen. Met lagere temperatuur brandt de ketel zuiniger.
Speciale radiatoren of vloerverwarming werken op een lage temperatuur. Wil je gewone radiatoren op een lagere temperatuur en dus zuiniger laten verwarmen? Dan kan een radiatorventilator daarbij helpen. Dit product is in Nederland uitgevonden en werkt heel eenvoudig: kleine ventilatoren halen meer warmte uit de radiator en maken deze dus krachtiger. Met de infrarood thermometer kun je ook fouten in de installatie ontdekken. Helaas komt het regelmatig voor dat radiatoren verkeerd zijn aangesloten. Dat is het geval als een radiator onderin het warmst is. Dat is nooit goed. Heb je na de aanpassingen twijfels of er een radiator niet goed werkt? Als je bezig bent, kijk dan meteen even naar de druk van de cv-installatie.
De juiste temperatuurinstelling van je radiatoren bepaalt niet alleen je wooncomfort, maar ook je energieverbruik. Een goed afgestelde radiator houdt je huis aangenaam warm zonder onnodig hoge stookkosten. Voor de meeste woningen ligt de ideale radiatortemperatuur tussen de 65 en 75 graden Celsius. Dit zorgt voor voldoende warmte zonder overmatig energieverbruik. Moderne systemen, zoals lage temperatuurverwarming, werken zelfs efficiënt bij ongeveer 55 graden Celsius. Door bewust om te gaan met de temperatuurinstelling van je radiatoren, kun je niet alleen besparen op je energierekening, maar ook je wooncomfort verbeteren. Slimme thermostaten en efficiënte verwarmingssystemen helpen je om de warmte beter te reguleren en verspilling te voorkomen.
Een groot voordeel van thermostatische radiatorkranen is dat ze de temperatuur per kamer regelen. Hiermee kun je per ruimte afstemmen, wat leidt tot minder energieverspilling. Een slimme oplossing is het combineren van vloerverwarming met radiatoren; vloerverwarming levert een basale warmte, terwijl radiatoren snelle extra warmte kunnen geven op koude dagen. Lage temperatuur radiatoren (LTV) werken ideaal samen met warmtepompen. Ze kunnen bij watertemperaturen tussen 35 en 55 graden Celsius de ruimte gelijkmatig verwarmen en dragen bij aan energiebesparing. Een hybride warmtepomp is een praktische tussenoplossing voor wie nog niet volledig wilt overstappen. Een goed afgestelde waterzijdige installatie is essentieel om het maximale uit je warmtepomp te halen.
Vraag naar jaarlijkse onderhoud aan cv, ontluchten en schoonmaken van radiatoren helpt om efficiëntie te behouden. Een goed functionerende radiator verspreidt warmte gelijkmatig, zodat er geen koude plekken zijn. Waterzijdig inregelen kan dit verbeteren. Ook thermostatische radiatorkranen verdienen aandacht. Door ze regelmatig te controleren en goed af te stellen, houd je de temperatuur in elke kamer precies zoals jij het prettig vindt. Met een paar eenvoudige onderhoudsroutines maak je je verwarmingssysteem efficiënter en duurzamer. Kleine veranderingen maken al een groot verschil!
Belangrijke samenvatting: Een goed afgestelde waterzijdige installatie verlaagt gasverbruik en verhoogt comfort doordat warmte beter verdeeld wordt. Radiatoren dichtbij de cv-ketel krijgen het snelst warmte, terwijl verder liggende radiatoren vaak minder warmte ontvangen; dit probleem los je op door de kranen correct af te stellen, eventueel met dynamische kranen, en door zonodig de ketel‑temperatuur en pompstand aan te passen.
Hoe kan je zelf waterzijdig inregelen..
De juiste balans tussen radiatoren, isolatie en regeltechniek bepaalt het eindresultaat: comfort, lagere energiekosten en minder CO2-uitstoot. Ingeval van koolstofdioxide en rookgassen biedt condensatie extra rendement wanneer de retourtemperatuur voldoende kouder is dan de aanvoer. Moderne ketels moduleren en koppelen dit aan weersafhankelijke regeling, kamerspecifieke thermostaat en eventueel vloerverwarming, waardoor het systeem effectief en duurzaam functioneert.